Tinh dầu Đỗ Quyên

Tinh dầu là các sản phẩm từ thiên nhiên có giá trị được sử dụng làm nguyên liệu trong nhiều lĩnh vực như nước hoa, mỹ phẩm, hương liệu, gia vị và dinh dưỡng. Ngày càng có nhiều sự quan tâm trên toàn thế giới về lĩnh vực tinh dầu, không chỉ là các nhà nghiên cứu khoa học mà còn từ những người yêu thích mùi hương từ thiên nhiên. Trong số đó tinh dầu đỗ quyên cũng không phải ngoại lệ khi mà nó đã được người Himalaya sử dụng từ lâu đời. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn đọc một số thông tin cơ bản về loại tinh dầu đặc biệt này.

1. Nguồn gốc của tinh dầu đỗ quyên

Tinh dầu đỗ quyên là tinh dầu được chiết xuất từ cây Rhododendron anthopogon D. Don., thuộc chi Rhododendron, họ Đỗ quyên, hay còn gọi là họ Thạch nam (danh pháp khoa học là Ericaceae). Chi Rhododendron là một chi rất lớn với khoảng 1024 loài, phân bố chủ yếu ở Châu Á, mặc dù nó cũng phổ biến ở các khu rừng ở Tây Bắc Thái Bình Dương, California, Đông Bắc nước Mỹ và ở vùng cao của dãy núi Appalachian.

Đỗ quyên là một loại cây bụi thường xanh, cao trung bình 1.5 mét (có thể lên đến 3 mét) , mọc ở đỉnh núi Himalaya từ Himachal Pradesh đến Bhutan với độ cao 2000 – 5000 mét so với mặt nước biển, được trồng phổ biến ở một số vùng tại Nepal. Loại cây này là quốc hoa của Nepal và được sử dụng rộng rãi trong ngành hương liệu vì mùi thơm của nó. Hơn nữa, lá và hoa tươi của cây đỗ quyên còn được ứng dụng trong y học cổ truyền tại Nepal sử dụng làm trà để thúc đẩy tiêu hóa, kích thích sự thèm ăn và giảm nhẹ các bệnh lý về gan. Đồng thời đun sôi lá để xông cũng được sử dụng trong điều trị các chứng đau họng, cảm lạnh thông thường và các vấn đề về hô hấp.

Tinh dầu đỗ quyên được người dân Nepal gọi là Sunpati oil. Cây ra lá quanh năm, có mùi thơm, hình trứng hoặc oval, dài 2.5 – 4 cm. Cây thường nở hoa từ tháng 6 đến tháng 7, hạt chín từ tháng 7 đến tháng 8. Hoa đỗ quyên nhỏ, hình chuông, có nhiều màu khác nhau, từ vàng, trắng đến đỏ hay tím hồng. Đỗ quyên là loài lưỡng tính (tức là có cả cơ quan sinh sản đực và cái), được thụ phấn nhờ côn trùng. Hiện tại Nepal là quốc gia sản xuất và xuất khẩu tinh dầu đỗ quyên nổi tiếng với chất lượng cao nhất thế giới.

2. Đặc điểm và thành phần hóa học có trong tinh dầu đỗ quyên

Tinh dầu đỗ quyên được điều chế bằng cách chưng cất hơi nước hoặc chiết xuất siêu tới hạn bằng CO₂ từ lá và hoa tươi của cây, tinh dầu thu được có màu vàng nhạt, mùi thơm ngọt tươi mát. Bằng phương pháp phân tích sắc ký khí quang phổ khối, người ta đã ghi nhận có khoảng 17 thành phần hoạt chất hóa học có trong tinh dầu đỗ quyên, đặc trưng bởi hàm lượng cao các hydrocacbon monoterpene (76.1%). Chủ yếu là α -pinene (37.4%), kế đến là β -pinene (16.1%), limonene (13.3%), và sesquiterpene với đại diện là δ -cadinene (9.1%). Một nghiên cứu khác ghi nhận có đến tổng cộng 70 thành phần hóa học có trong tinh dầu được chiết xuất từ lá cây đỗ quyên, nổi bật là α-pinene (21.5%), δ-cadinene (13.8%), β -pinene (9.5%), limoiene (5.9%), δ -amorphene (4.6%), α -muurolene (4.5%), và (E) -daryophyllene (3.2%). Thành phần của tinh dầu Rhododendron anthopogon khá khác biệt với thành phần tinh dầu của các loài khác trong chi Rhododendron. Chẳng hạn như loài Rhododendron nivale thì thành phần chính của nó là δ -cadinene và α -cadinol, trong khi β -pinene, camphene và δ -3-carene lại là thành phần chính của tinh dầu chiết xuất từ cây Rhododendron mucronulatum.

3. Tác dụng của tinh dầu đỗ quyên

Các bộ phận như lá, thân và hoa của cây Rhododendron anthopogon từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền với mục đích hạ sốt, giảm đau, giảm viêm do đặc tính kháng khuẩn của nó. Lá có tác dụng an thần, kích thích và long đàm. Người ta còn sử dụng ở dạng trà lá và hoa của nó để làm ấm đường tiêu hóa, trị đau đầu, đau lưng… Các nghiên cứu dược lý học hiện đại đã chứng minh tinh dầu chiết xuất từ cây Rhododendron anthopogon có một số tác dụng dưới đây.

3.1. Đặc tính kháng viêm, chống oxy hóa

Các nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy khi sử dụng sản phẩm thoa ngoài có chứa tinh dầu đỗ quyên ở nồng độ 4g/cm² có khả năng ức chế phản ứng viêm lên đến 40% và sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê khi so với nhóm chứng. Các nghiên cứu sau này đã chỉ ra rằng α-pinene có khả năng chống lại interleukin-1β (là một yếu tố trung gian gây viêm quan trọng) và các con đường viêm khác trong cơ thể.

α-pinene còn là một chất chống oxy hóa tuyệt vời thông qua cơ chế ngăn chặn sự hình thành các gốc tự do, điều hòa các enzym chống oxy hóa trong cơ thể.

3.2. Khả năng kháng các loại vi khuẩn và vi nấm gây bệnh cho người

Người ta đã chứng minh rằng tinh dầu đỗ quyên có khả năng ức chế nhiều chủng các loại vi khuẩn cả gram âm và gram dương được phân lập từ bệnh phẩm trên lâm sàng. Chẳng hạn như vi khuẩn tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), liên cầu khuẩn đường ruột (Enterococcus fecalis), Bacillus subtilis, Escherichia coli, trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa), thậm chí cả vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis). Đặc biệt hơn, người ta đã thử nghiệm độ nhạy cảm của 15 chủng nấm Candida thường gặp trên lâm sàng và kết quả cho thấy tinh dầu đỗ quyên có khả năng ức chế cả 15 chủng, chẳng hạn như Candida albicans, Candida glabrata, Candida tropicalis… Người ta đã chỉ ra rằng đặc tính ức chế vi khuẩn và vi nấm của tinh dầu đỗ quyên có thể là do hàm lượng cao của các hoạt chất hóa học như α-pinene, β-pinene và limonene.

3.3. Hoạt tính ức chế sự tăng sinh của các tế bào ung thư

Nghiên cứu in vitro tiến hành thử nghiệm đánh giá hoạt tính chống tăng sinh và phát triển của 3 dòng tế bào ung thư biểu mô trên người bao gồm ung thư buồng trứng, ung thư cổ tử cung và ung thư đại tràng cho thấy rằng cả 3 dòng tế bào trên đều bị ức chế rõ rệt bởi tinh dầu đỗ quyên, nhất là ở nồng độ 400 và 600 μg/mL. Một nghiên cứu gần đây còn cho thấy khả năng ức chế tế bào ung thư vú và ung thư bàng quang. Cơ chế của nó có thể do α-pinene. α-pinene đã được chứng minh kích thích sự chết tế bào theo chương trình thông qua sự hình thành các stress oxy hóa, phá vỡ tính toàn vẹn của DNA, gây rối loạn chức năng ti thể và giảm quá trình phân bào.

3.4. Khả năng chống lo âu, an thần

Các nghiên cứu cho thấy α-pinene có khả năng cải thiện giấc ngủ, giảm lo âu trên các mô hình nghiên cứu trên động vật với cơ chế thông qua việc điều hòa các thụ thể benzodiazepine, hệ thống GABA của thần kinh trung ương.

4. Cách sử dụng tinh dầu đỗ quyên

Theo y học cổ truyền của Himalaya, để hỗ trợ chức năng tiêu hóa, bạn có thể chườm ấm vùng bụng theo cách sau: dùng 100ml nước ấm với độ ấm mà bạn có thể chịu được, sau đó nhỏ thêm từ 3 – 5 giọt tinh dầu đỗ quyên. Đặt một cái khăn hoặc mảnh vải vào chậu nước ấm để khăn hút hết nước và tinh dầu, sau đó vắt bớt nước và chườm lên vùng bụng. Phương pháp này có thể giúp bạn giảm đau bụng mỗi khi hành kinh, giảm đầy trướng bụng, ăn không tiêu. Có thể sử dụng mỗi ngày 1 lần vào buổi tối.

Để giảm nhẹ các triệu chứng cảm lạnh như hắt hơi, ho, nghẹt mũi… Bạn có thể xông hỗn hợp tinh dầu theo cách sau: dùng 5 giọt tinh dầu đỗ quyên, 2 giọt tinh dầu tiêu đen, 2 giọt tinh dầu bạc hà và 3 giọt tinh dầu hoa oải hương vào máy xông tinh dầu và xông trong thời gian từ 5 – 10 phút. Bạn cũng có thể dùng 2 lít nước đun sôi, sau đó nhỏ thêm 5 giọt tinh dầu đỗ quyên và 5 giọt tinh dầu thông và trùm khăn xông trong một phòng kín gió trong thời gian tối đa 10 phút.

Nếu muốn sử dụng như liệu pháp mùi hương giúp giảm căng thẳng, tạo bầu không khí nhẹ nhàng thư giãn dễ đi vào giấc ngủ hơn thì công thức sau có thể sẽ hữu ích: hãy dùng 3 giọt tinh dầu đỗ quyên kết hợp với 2 giọt tinh dầu nhũ hương (Frankincense essential oil) vào đèn xông tinh dầu trước khi ngủ 15 phút. Một công thức khác mà bạn có thể thay thế để tránh sự nhàm chán như sau: sử dụng 100 ml nước hoa hồng, 15 giọt tinh dầu đỗ quyên, 10 giọt tinh dầu cam Bergamot, 5 giọt tinh dầu hoắc hương (Patchouli essential oil). Tất cả cho vào 1 bình xịt và lắc đều, sau đó sử dụng như dạng nước hoa xịt phòng giúp khử đi những mùi hôi khó chịu.

Với khả năng kháng viêm và giảm đau, bạn có thể ứng dụng nó trong một số trường hợp đau mỏi cơ xương khớp như đau lưng, đau cổ vai gáy, gout. Theo kinh nghiệm, bạn có thể sử dụng 2 giọt tinh dầu đỗ quyên hòa với 2 thìa cà phê dầu hạnh nhân và xoa bóp nhẹ nhàng trong thời gian 15 phút ở những vùng đau mỏi. Bạn nên áp dụng mỗi ngày để đạt được hiệu quả tốt nhất.

Nhờ hiệu quả ức chế nhiều loại vi khuẩn và vi nấm gây bệnh trên da, bạn có thể thêm 1 giọt tinh dầu đỗ quyên vào các sản phẩm kem mặt hay serum dưỡng da sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các sản phẩm trong việc hỗ trợ điều trị mụn hay viêm da. Ngoài ra, bạn cũng có thể thêm trực tiếp từ 1 – 2 giọt tinh dầu đỗ quyên vào dầu gội đầu sẽ giúp giảm gàu và ngứa da đầu đáng kể, giúp tóc chắc khỏe hơn.

5. Tính an toàn của tinh dầu đỗ quyên và những lưu ý khi sử dụng

Hiện dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn khi sử dụng lâu dài tinh dầu đỗ quyên vẫn còn thiếu và chưa rõ ràng. Tuy nhiên với kinh nghiệm sử dụng từ lâu đời trong y học truyền thống tại Nepal cho thấy có vẻ tinh dầu đỗ quyên khá hiệu quả mà không gây độc tính hay tác dụng phụ nghiêm trọng đến sức khỏe. Với một số người nhạy cảm có thể có cảm giác đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, khó chịu khi hít phải tinh dầu đỗ quyên. Nếu có bất kỳ triệu chứng kể trên, có thể bạn không phù hợp sử dụng tinh dầu này mà nên thử áp dụng một loại tinh dầu khác.

Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em dưới 12 tuổi nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng tinh dầu đỗ quyên để tránh những tác dụng phụ ngoại ý.

Bạn nên lưu ý không nên thoa trực tiếp tinh dầu lên da mà không được pha loãng trước đó vì nồng độ cao có thể gây kích ứng da, đỏ da, thậm chí là viêm da tiếp xúc. Nồng độ an toàn khi pha loãng là 0.1%. Để hạn chế tối đa các tác dụng phụ nêu trên, bạn nên thực hiện test một lượng nhỏ trên da trước để chắc chắn rằng da bạn không bị kích ứng với các sản phẩm có chứa tinh dầu đỗ quyên. Bạn cũng có thể kết hợp tinh dầu đỗ quyên với một số loại tinh dầu khác như Tuyết tùng (Cedar), nhũ hương, phong lữ (Geranium), Gừng (ginger), Lavender, quýt Mandarin, tinh dầu cam, tinh dầu thông, tinh dầu xô thơm (Clary Sage).

Bạn nên bảo quản tinh dầu trong lọ thủy tinh sẫm màu, đậy kín nắp. Chỉ nên sử dụng khi đã mở nắp trong thời gian tối đa 2 năm để tránh sản phẩm bị giảm chất lượng do quá trình tinh dầu bị oxy hóa. Đồng thời bảo quản ngoài tầm với trẻ em, không được uống trực tiếp tinh dầu.

6. Các chứng chỉ/chứng nhận

• GC/MS Test.
• Food Safety and Standards Authority of India
• GMP
• Halal
• ISO 9001: 2015

Tài liệu tham khảo

1. Innocenti, G., Dall’Acqua, S., Scialino, G., Banfi, E., Sosa, S., Gurung, K., Barbera, M., & Carrara, M. (2010). Chemical composition and biological properties of Rhododendron anthopogon essential oil. Molecules (Basel, Switzerland), 15(4), 2326–2338. https://doi.org/10.3390/molecules15042326.
2. Dosoky, N. S., Satyal, P., Pokharel, S., & Setzer, W. N. (2016). Chemical Composition, Enantiomeric Distribution, and Biological Activities of Rhododendron anthopogon Leaf Essential Oil from Nepal. Natural product communications, 11(12), 1895–1898.
3. https://www.aromaweb.com/essential-oils/rhododendron-oil.asp.
4. Salehi, B., Upadhyay, S., Erdogan Orhan, I., Kumar Jugran, A., L D Jayaweera, S., A Dias, D., Sharopov, F., Taheri, Y., Martins, N., Baghalpour, N., Cho, W. C., & Sharifi-Rad, J. (2019). Therapeutic Potential of α- and β-Pinene: A Miracle Gift of Nature. Biomolecules, 9(11), 738. https://doi.org/10.3390/biom9110738.
5. Allenspach, M., & Steuer, C. (2021). α-Pinene: A never-ending story. Phytochemistry, 190, 112857. https://doi.org/10.1016/j.phytochem.2021.112857.