Tinh dầu Thuỷ Xương Bồ

Từ xa xưa, nền Y học cổ truyền nước ta đã sử dụng thủy xương bồ như một vị thuốc hữu hiệu trong tẩy uế, trừ đàm, kém tiêu hóa, … Ngày nay, tinh dầu thủy xương bồ cũng được nghiên cứu và phát triển không ngừng nhằm đem đến những lợi ích cho cuộc sống của con người. Tìm hiểu về thủy xương bồ và tinh dầu trong bài viết sau cùng KOBI.

1. Mô tả cây thủy xương bồ

Thủy xương bồ tên khoa học là Acorus calamus thuộc họ Ráy  Araceae. Thủy xương bồ là thân rễ được phơi khô của cây thủy xương bồ. Còn có loài khác tương tự hình dáng, công dụng cùng họ với thủy xương bồ là cây thạch xương bồ Acorus gramineus.

Thủy xương bồ là loài cây cỏ, sống lâu năm, có thân rễ mọc ngang, nhiều đốt, trên có những sẹo lá. Lá thủy xương bồ dài khoảng 0,5 – 1,5 m, rộng khoảng 6 – 30 mm. Lá bắc của cán hoa thường dài đến 45 cm. Cụm hoa mọc thành bông mẫm, thường dài khoảng 4 – 8 cm, đường kính từ 6 – 12 mm. Mùa hoa thủy xương bồ khoảng tháng 5 – 7, mùa quả từ tháng 6 đến tháng 8.

Thủy xương bồ thường mọc ở những nơi nhiều nước, mát mẻ như khe suối, khe đá. Ta có thể thu hái thủy xương bồ quanh năm nhưng thường từ các tháng 8, tháng 9.

2. Tinh dầu thủy xương bồ là gì?

Thân rễ thủy xương bồ chứa lượng lớn tinh dầu. Sau khi thu hoạch về, người ta tiến hành chưng cất hơi nước để thu được tinh dầu thủy xương bồ. Tinh dầu này có mùi ấm, cay nồng, thuộc nhóm hương mạnh. Tinh dầu có màu vàng nhạt, nhưng cũng có thể sẫm màu khi để lâu.

3. Thành phần hóa học của tinh dầu thủy xương bồ

Nghiên cứu tìm thấy thành phần chính của tinh dầu từ thân rễ thủy xương bồ là α-asarone (50.09%), (E)-methylisoeugenol (14.01%), và methyleugenol (8.59%). Tiếp theo đó là β-asarone (3.51%), α-cedrene (3.09%) và camphor (2.42%).

4. Tác dụng của tinh dầu thủy xương bồ

Thủy xương bồ được dùng làm thuốc trong cả tây y và đông y. Thủy xương bồ tác dụng tẩy uế, trừ đàm, kém tiêu hóa, sáng tai mắt, ấm trường vị, chữa thần kinh suy nhược, phong hàn tê thấp.

4.1. Khả năng kháng nấm

Nghiên cứu nhận thấy tinh dầu chiết xuất từ củ thủy xương bồ có khả năng chống lại một số vi khuẩn thường gặp là Staphylococcus aureus và Escherichia coli.

Bên cạnh đó, tinh dầu thủy xương bồ ức chế được rất nhiều vi nấm khác nhau. Như nấm Trichophyton rubrum, Microsporum gypseum, Penicillium marneffei; Candida albicans, Cryptococcus neoformans, Cryptococcus gastricus, Saccharomyces cerevisiae; Aspergillus niger, Aspergillus flavus, Microsporum canis.

Khả năng này là nhờ vào thành phần α-asarone và β-asarone. Người ta nhận thấy rằng cả hai chất này đều có thể kháng khuẩn, chống lại nấm và nấm men rất mạnh. Nó vượt trội hơn so với các chất chiết xuất từ ​​thân rễ và lá.

4.2. Khả năng chống oxy hóa

Gốc tự do hay gốc oxy hóa là những phân tử, ion hay một nguyên tử có số electron lẻ nên thường không ổn định. Chúng dễ dàng phản ứng với các phân tử khác trong tế bào. Gốc oxy hóa gây ra nhiều bệnh mạn tính, đẩy nhanh quá trình lão hóa như Alzheimer, Parkinson, viêm mãn tính, thoái hóa khớp, đái tháo đường, … Vì vậy, cần sử dụng những chất chống oxy hóa giúp loại bỏ các gốc tự do trong cơ thể.

Các hợp chất phenolic có trong tinh dầu thủy xương bồ được biết đến với khả năng loại bỏ các gốc tự do. Chúng quyết định khả năng chống oxy hóa của tinh dầu. Người ta đã quan sát thấy tinh dầu này còn giúp bảo vệ gan và chống oxy hóa, chống lại tổn thương gan do acetaminophen gây ra ở chuột.

4.3. Khả năng chống viêm

Viêm là một phản ứng sinh học bình thường của cơ thể người. Nó là cách cơ thể đối phó với tổn thương mô, nhiễm trùng và các tác nhân hóa học hoặc vật lý. Trong quá trình viêm, các chất gây viêm, chất tiền viêm được kích hoạt. Do đó, việc ức chế các chất trung gian là cần thiết để điều trị các bệnh viêm.

Tinh dầu chiết xuất từ thủy xương bồ có thể được sử dụng như một chất điều hòa miễn dịch. Tinh dầu này đầy hứa hẹn trong các bệnh viêm da. Bởi vì nó ức chế các yếu tố tiền viêm, các cytokine, interleukin – 8 hoặc interleukin – 6 ở da người.

4.4. Khả năng chống lại một số loại ung thư

Ở các tế bào cơ thể người đã được lập trình sẵn chương trình chết apoptosis. Chương trình này đóng vai trò quan trọng trong phát triển của sinh vật. Nếu chương trình hoạt động không chính xác hoặc không được kích hoạt thì các tế bào sinh sôi, phát triển không kiểm soát. Từ đó, bắt đầu hình thành những khối u, ung thư trong cơ thể.

Ung thư là căn bệnh chính gây ra bởi sự tăng sinh bất thường của các tế bào khối u trong cơ thể người. Trong tinh dầu của thủy xương bồ, α – Asarone và β – asarone đã được phát hiện có khả năng kháng ung thư đối với các tế bào ung thư biểu mô ở người. Bên cạnh đó, hoạt tính chống ung thư của tinh dầu chiết xuất từ thủy xương bồ có thể chống lại dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt.

Tuy nhiên, những nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên mô hình thí nghiệm động vật. Do đó, cần thêm nhiều nghiên cứu trong tương lai đánh giá hoạt tính sinh học của tinh dầu thủy xương bồ với con người.

4.5. Khả năng chống co thắt

Thủy xương bồ được sử dụng tại nhà để điều trị chứng co thắt ở đường tiêu hóa. Y học bản địa ở nhiều nước từ Á sang Âu đều ghi nhận thủy xương bồ hữu ích trong đau liên quan đến tiêu hóa.

Tinh dầu chiết xuất từ thủy xương bồ được nghiên cứu ghi nhận là có khả năng chống co thắt cơ. Tác dụng chống co thắt đã được thử nghiệm trên hỗng tràng cô lập ở thỏ. Tinh dầu của thủy xương bồ có thể ức chế các cơn co thắt xảy ra tự phát hoặc những cơn co thắt được gây ra với kali.

4.6. Khả năng diệt trừ côn trùng

Tinh dầu của thủy xương bồ đã được chứng minh là có hiệu quả tiêu diệt đối với nhiều loài côn trùng khác nhau. Ví dụ như ruồi tảo bẹ Coelopa frigida, mối Odontotermes obesus, bọ cánh cứng Prostephanus truncates, sâu keo thuốc lá Spodoptera litura và Callosobruchus phaseoli. Ngoài ra, tinh dầu trong củ thủy xương bồ còn tác động mạnh mẽ lên mọt hại ngô S. zeamais, gián Đức Blattella germanica, mọt cây Liposcelis bostrychophila Badonnel.

Ba hợp chất thành phần tìm thấy trong tinh dầu là α-asarone, methyleugenol và (E) -methylisoeugenol thể hiện độc tính tiếp xúc đối với các loại côn trùng nói trên. Tinh dầu này có thể dùng trong các công thức an toàn sinh học trong diệt trừ côn trùng. Cách làm này hoàn toàn thân thiện sức khỏe con người và sinh thái môi trường.

5. Cách sử dụng tinh dầu thủy xương bồ

• Ngày nay, liệu pháp hương thơm được rất nhiều người ưa chuộng. Mùi hương của tinh dầu từ thủy xương bồ tím giúp bạn cải thiện sức khỏe tinh thần và thể chất. Có nhiều cách khác nhau nhưng tùy theo điều kiện mà bạn có thể áp dụng trong liệu pháp mùi hương.
• Xông hơi: Có thể sử dụng thiết bị xông hơi để khuếch tán tinh dầu trong không khí. Người ta nên thêm khoảng 3-4 giọt vào máy khuếch tán, hoặc khoảng 10 giọt trong trường hợp đèn đốt tinh dầu. Khi không khí có chứa tinh dầu của thủy xương bồ, nó mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe và tinh thần của bạn.
• Pha nước tắm ấm: với khoảng 5 đến 6 giọt tinh dầu thủy xương bồ và tinh dầu oải hương nguyên chất. Kết hợp hai tinh dầu này tạo ra một hiệu ứng an thần, giúp giảm đau như đau lưng mãn tính, giảm bớt lo lắng và căng thẳng tinh thần.
• Sử dụng ngoài da: khoảng 3 giọt tinh dầu, trộn với 4 ml dầu nền như dầu castor và thoa lên vùng bị đau. Nó có khả năng chống viêm, giảm sưng đỏ, giảm đau nhức trên khớp và vùng viêm da.
• Tinh dầu từ thủy xương bồ kết hợp tốt với các loại tinh dầu của gỗ tuyết tùng, quế, cây xô thơm, hoa labdanum, hoa oải hương, kinh giới, nhũ hương, oregano, hương thảo, tràm trà và ylang-ylang.
• Ở châu Âu, những tác dụng của tinh dầu từ thủy xương bồ được phê duyệt, cấp phép. Người ta đã thêm chúng vào kem đánh răng, nước hoa, bột vệ sinh toilet, …

6. Lưu ý an toàn khi sử dụng tinh dầu thủy xương bồ

6.1. Thận trọng

• Tránh tuyệt đối việc phụ nữ có thai sử dụng tinh dầu thủy xương bồ.
• Như những tinh dầu khác, tinh dầu từ củ thủy xương bồ cần được pha loãng trước khi sử dụng. Bạn chỉ nên sử dụng tinh dầu pha loãng ở bên ngoài da.
• Không được uống tinh dầu bất kì bao gồm cả thủy xương bồ và tránh xa tầm tay của trẻ em. Bạn không được để tinh dầu thủy xương bồ tiếp xúc với mắt.
• Tránh ngửi trực tiếp tinh dầu trong chai lọ chứa, vì tinh dầu của thủy xương bồ đậm đặc có thể gây kích ứng đường hô hấp.
• Tinh dầu bất kì đều có thể gây kích ứng da ở một số người vì vậy, bạn nên thử lên vùng da nhỏ trước khi sử dụng. Nếu bạn bị dị ứng khi sử dụng tinh dầu của thủy xương bồ, bạn nên ngừng sử dụng. Nếu triệu chứng trở nên tồi tệ thì bạn nên đến cơ sở y tế gần nhất.
• Một số người có bệnh hen suyễn, bệnh phổi mạn tính thì tinh dầu cũng có thể khởi phát đợt bệnh. Nếu bạn cảm thấy khó thở sau khi hít phải với tinh dầu từ củ thủy xương bồ, hãy ngừng tiếp xúc và liên hệ đến hỗ trợ y tế gần nhất. Không nên tiếp tục tiếp xúc với tinh dầu này vì có thể nguy hiểm đến tính mạng của bạn.
• Tinh dầu của thủy xương bồ có nhiều lợi ích trong khuếch tán phân tử tinh dầu. Tuy nhiên, một số đối tượng đặc biệt như phụ nữ đang cho con bú, trẻ em có thể nhạy cảm. Bạn nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng tinh dầu.

6.2. Bảo quản

• Nên chứa đựng tinh dầu cây thủy xương bồ trong hộp kim loại để vận chuyển an toàn.
• Chiết tinh dầu thủy xương bồ vào lọ thủy tinh nhỏ hơn, tối màu để duy trì độ tươi mới và thời hạn sử dụng tối đa.

7. Kết luận

Tinh dầu từ thủy xương bồ đã và đang được nghiên cứu rất nhiều. Những lợi ích cho sức khỏe cũng như đời sống con người mà tinh dầu đem lại là không thể phủ nhận. Tuy nhiên, vẫn có thể có tác dụng phụ ghi nhận trên một số nhóm người. Vì vậy, bạn đọc cần xem xét chất lượng và số lượng tinh dầu thủy xương bồ để sử dụng phù hợp với điều kiện bản thân.

8. Các chứng chỉ/chứng nhận

• GC/MS Test.
• Food Safety and Standards Authority of India
• GMP
• Halal
• ISO 9001: 2015

Tài liệu tham khảo

1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6270123/#:~:text=calamus%20rhizomes%20was%20identified%20and,%25)%20and%20camphor%20(2.42%25)
2. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24824923/
3. Đỗ Tất Lợi, 2004. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.