Tinh dầu Nữ Lang

Tinh dầu nữ lang có lẽ không còn xa lạ với nhiều người, nhất là với những ai đam mê mùi hương từ thiên nhiên. Hiện nay nữ lang được trồng rải rác ở nước ta tại các vùng núi cao như Lào Cai hay Lai Châu, Lâm Đồng, Đà Lạt. Với hương thơm đặc trưng của mình, tinh dầu nữ lang luôn là một trong những ứng cử viên được lựa chọn hàng đầu. Tuy vậy, bạn đã biết về nguồn gốc, công dụng, và các lưu ý khi sử dụng loại tinh dầu này chưa? Hãy cùng Kobi tìm hiểu thông qua bài viết dưới đây nhé.

1. Nguồn gốc của tinh dầu nữ lang

Tinh dầu nữ lang (hay còn gọi là Valerian essential oil), là tinh dầu được chiết xuất từ cây Nữ lang, có tên khoa học là Valeriana officinalis Linn., thuộc họ Kim ngân (Caprifoliaceae), phân bố rộng rãi ở các quốc gia vùng ôn đới. Một số tài liệu khác lại ghi nhận rằng Valeriana officinalis thuộc họ Nữ lang (Valerianaceae). Do đó bạn đọc có thể thấy không có sự thống nhất giữa tài liệu này và tài liệu khác.

Hiện nay, theo hệ thống phân loại sinh học thực vật APG IV (2016), người ta chia họ Kim ngân thành 6 phân họ nhỏ bao gồm Caprifolioideae, Diervilloideae, Dipsacoideae, Linnaeoideae, Morinoideae, Valerianoideae. Trong đó, Valeriana officinalis thuộc phân họ Nữ lang (Valerianoideae). Do đó, dựa trên hệ thống phân loại mới này thì nữ lang phải thuộc họ Kim ngân. Vì vậy, tùy vào tác giả đang sử dụng hệ thống phân loại cũ hay mới mà Valeriana officinalis thuộc họ Nữ lang hay họ Kim Ngân. Phân họ Nữ lang có 5 chi, 375 loài, và 11/28 các loài tại Trung Quốc hiện được dùng như là thuốc thảo dược trong y học cổ truyền.

Nữ lang là một loài thân thảo, sống lâu năm. Thân nhẵn không có lông (có thể có lông khi cây còn non), chiều cao có thể lên đến 1.5 mét. Gốc ghép ngắn, mọc phụ, không dày hơn so với thân và chồi. Thân đơn độc, mọc thẳng, có rãnh. Cây có các lá mọc cách, thường có 6 – 10 cặp lá chét hình mũi mác và mang nhiều hoa nhỏ màu trắng hay hồng. Cụm hoa mọc thành thành dạng xim ngù, có cuống. Quả dạng quả bế, tồn tại đài hoa, có răng mảnh và nhọn. Mùa quả thường từ tháng 10 đến tháng 2. Thân và thân rễ cây nữ lang chứa nhiều tinh dầu, iridoid, flavonoid, alkaloids, amino acids, và lignanoids, là những hoạt chất mang lại mùi hương và tác dụng sinh học của chúng bao gồm an thần, gây ngủ, chống trầm cảm và lo âu.

Hiện tại, các loài trong họ Nữ lang đã được ghi nhận trong dược điển của Mỹ và Châu Âu. Nó cũng là một trong các loại thực phẩm chức năng bán chạy nhất ở Mỹ và Châu Âu. Tinh dầu chiết xuất từ nữ lang hiện tại còn được ứng dụng trong các chế phẩm chăm sóc cơ thể, công nghiệp mỹ phẩm và dùng như liệu pháp mùi hương, sản xuất thuốc lá (tăng chất lượng và làm khói thuốc lá có mùi dễ chịu hơn). Hiện có rất nhiều dạng chế phẩm có chứa các thành phần chiết xuất từ cây nữ lang bao gồm nước nhỏ mắt, cồn thuốc, viên mang, viên con nhộng và tinh dầu.

2. Đặc điểm và thành phần hóa học có trong tinh dầu nữ lang

Tinh dầu nữ lang được chiết xuất từ rễ và thân rễ của cây nữ lang bằng phương pháp chưng cất hơi nước hoặc chiết xuất siêu tới hạn trong sản xuất công nghiệp. Hàm lượng tinh dầu có trong rễ và thân rễ dao động từ 0.1% – 2.8%. Tinh dầu nữ lang có màu có màu cam hoặc nâu đậm, mùi lai giữa mùi gỗ, mùi cỏ và xạ hương.

Người ta đã ghi nhận có ít nhất 86 hoạt chất hóa học có trong tinh dầu nữ lang, bao gồm bornyl acetate (2.9–33.7%), α-fenchene (0–28.3%), valerianol (0.2–18.2%), valerenal (0-15.6%), isovaleric acid (0–13.1%), camphene (0–11.1%), valeranone (0.5–10.9%), valerenic acid (0–9.8%), sesquiterpene alcohol C (tr-8.0%), spathulenol (0.3–7.3%), và allo-aromadendrene (0.3–6.9%).

Thành phần monoterpene và sesquiterpene hydrocarbon là những thành phần chính, chiếm 27.88% và 34.1%, theo thứ tự. Tuy nhiên hàm lượng và thành phần hoạt chất này có sự khác biệt giữa các nghiên cứu. Một nghiên cứu khác lại ghi nhận thành phần hoạt chất chiếm phần lớn trong rễ và thân rễ cây nữ lang trồng ở Mỹ lại là juniper camphor (18.7%) và β-gurjunene (15.3%). Sự khác biệt này có thể do sự khác nhau về môi trường địa lý, điều kiện trồng trọt, mùa thu hoạch, tuổi cây và phương pháp chiết xuất. Người ta đã ghi nhận rằng các cây nữ lang được trồng ở vùng đất cát màu mỡ tại các vùng núi cao có hàm lượng tinh dầu cao hơn đáng kể. Cây cho hàm lượng tinh dầu cao hơn khi được trồng trong khoảng thời gian từ tháng 9 đến tháng 11.

3. Tác dụng của tinh dầu nữ lang

3.1. Hoạt tính chống lại nhiều loại vi khuẩn và vi nấm

Các thử nghiệm cho thấy tinh dầu nữ lang có hoạt tính kháng khuẩn phổ rộng chống lại được cả các loại vi khuẩn gram âm, gram dương và vi nấm. Chẳng hạn như E . coli, S . aureus, Saccharomyces cerevisiae, A. tumefaciens, X. vesicatoria, S. haemolyticus, P . lachrymans, S . typhi murium, B . subtilis, C. albicans, M. oryzae, Aspergillus niger…

3.2. Khả năng chống oxy hóa

Người ta đã chỉ ra rằng tinh dầu nữ lang có khả năng chống oxy hóa thông qua các thử nghiệm phân cắt gốc tự do 2,2-diphenyl-1-picrylhydrazyl (DPPH), β-carotene/linoleic acid và hệ thống hình thành phức hợp ferrozine-Fe²⁺.

3.3. Giảm huyết áp và nhịp tim, bảo vệ tế bào cơ tim

Tăng kháng lực mạch máu ngoại biên thường là một trong các đặc điểm của tăng huyết áp động mạch, với cơ chế liên quan đến sự tăng trương lực mạch máu và thay đổi cấu trúc thành mạch. Các nghiên cứu cho thấy tinh dầu nữ lang có khả năng ức chế tế bào cơ trơn mạch máu, giảm co thắt thành mạch gây ra bởi angiotensin II (là một chất gây co mạch). Một nghiên cứu khác trên thỏ còn cho thấy tinh dầu nữ lang có thể làm giảm nhịp tim, giảm tiêu thụ oxy tế bào cơ tim ghi nhận trên điện tâm đồ với kéo dài đoạn ST và sóng T.

Không chỉ có tác dụng hạ huyết áp, một nghiên cứu cho thấy tinh dầu nữ lang có thể làm giảm đáng kể lactate dehydrogenase (LDH), creatine phosphokinase (CK) – là các dấu ấn trong tổn thương tế bào cơ tim. Đồng thời còn làm tăng hoạt tính của các chất chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD), adenosine triphosphatase (ATPase), và glutathione peroxidase (GSH-Px).

3.4. Điều hòa lipid máu

Tuy bằng chứng còn hạn chế, nhưng một vài nghiên cứu đã cho thấy hiệu quả giảm lipid máu của tinh dầu nữ lang trên mô hình thỏ bị rối loạn lipid máu. Tinh dầu có khả năng làm giảm đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần, tryglyceride, low-density lipoprotein cholesterol (LDL-C) và tăng nồng độ high-density lipoprotein cholesterol (HDL-C).

3.5. Tác dụng an thần gây ngủ, giảm lo âu, chống trầm cảm

Đây được coi là một trong những tác dụng sinh học chính và đặc trưng của loại dược liệu này. Một nghiên cứu trên chuột được hít tinh dầu nữ lang cho thấy sự cải thiện thời gian ngủ lên đến 41%, giảm thời gian ru ngủ 34% và kéo dài tổng thời gian ngủ thêm 18%, đồng thời còn cho thấy tăng cường hoạt tính của hệ gamma – Aminobutyric acid (GABA) ở thần kinh trung ương.

Do triển vọng từ các nghiên cứu trên động vật, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu trên lâm sàng. Người ta đã tiến hành đánh giá hiệu quả giảm đau, giảm lo âu ở phụ nữ đang chuyển dạ giai đoạn đầu bằng liệu pháp mùi hương (aromatherapy). Người ta đã sử dụng dầu ô liu chứa tinh dầu nữ lang ở nồng độ 1.5% và cho sản phụ hít trong thời gian 10 phút. Kết quả cho thấy rằng có sự cải thiện đáng kể về mặt lâm sàng so với những sản phụ không sử dụng tinh dầu.

Ngoài ra, một nghiên cứu lâm sàng khác trên những bệnh nhân nhập viện có bệnh mạch vành cho thấy khi uống tinh dầu nữ lang 400mg kết hợp với tinh dầu lavender 80mg cho hiệu quả giảm lo âu. Một nghiên cứu khác cho thấy viên uống nữ lang 50mg 3 lần/ngày cho thấy sự giảm đáng kể các triệu chứng lo âu đo lường bằng thang điểm HAM-A sau 4 tuần sử dụng.

Các nghiên cứu cho thấy khi hít tinh dầu nữ lang có khả năng kích thích hoạt tính thần kinh đối giao cảm ở cả bệnh nhân trầm cảm và người khỏe mạnh nhưng không kích thích hoạt tính thần kinh giao cảm. Ở bệnh nhân trầm cảm cho thấy có sự tăng hoạt tính thần kinh giao cảm và giảm hoạt tính đối giao cảm. Do đó cho thấy tiềm năng mạnh mẽ của liệu pháp mùi hương có thể tác động đến chức năng thần kinh đối giao cảm trong bệnh lý trầm cảm. Người ta cũng kết luận rằng Valerenic acid, valerenal, và valeranone là những hoạt chất đóng vai trò quan trọng trong khả năng chống trầm cảm của tinh dầu nữ lang.

3.6. Giảm các triệu chứng quanh mãn kinh

Một nghiên cứu năm 2013 tại Iran tiến hành trên 68 phụ nữ mãn kinh được sử dụng viên nang chiết xuất nữ lang với liều 225mg 3 lần/ngày trong 8 tuần. Kết quả cho thấy có sự cải thiện đáng kể về mặt lâm sàng so với nhóm không sử dụng, giảm độ nặng và tần suất các cơn bốc hỏa nóng phừng mà không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể nào.

4. Cách sử dụng tinh dầu nữ lang

Nếu như bạn đang có một số vấn đề ảnh hưởng đến tâm lý như lo âu hay trầm cảm, ngoài việc tuân thủ điều trị với các thuốc của bác sĩ đã kê toa, bạn cũng có thể sử dụng thêm liệu pháp mùi hương với tinh dầu nữ lang bổ trợ. Bạn có thể sử dụng 2 – 3 giọt tinh dầu nữ lang nhỏ vào máy xông tinh dầu và sau đó xông trong thời gian từ 10 – 15 phút. Bạn chỉ nên thực hiện 2 – 3 lần mỗi tuần và không nên xông quá lâu.

Với hiệu quả giúp cải thiện giấc ngủ tuyệt vời, nếu như bạn đang có rối loạn giấc ngủ như ngủ khó, ngủ không ngon giấc, bạn có thể xông phòng ngủ trước khi ngủ khoảng 20 phút với hỗn hợp tinh dầu như sau: dùng 4 giọt tinh dầu nữ lang, 3 giọt tinh dầu thông và 3 giọt tinh dầu cam vào đèn xông / máy khuếch tán tinh dầu. Công thức này sẽ mang lại không gian với mùi hương dễ chịu, giúp bạn thư giãn, giảm căng thẳng và dễ đi vào giấc ngủ hơn.

Với khả năng chống oxy hóa và ức chế nhiều loại vi khuẩn, bạn còn có thể ứng dụng tinh dầu nữ lang trong việc làm đẹp, chẳng hạn như làm hỗn hợp dầu dưỡng ẩm cho da. Với body, một cách đơn giản là bạn có thể thêm 1 giọt tinh dầu nữ lang và 1 giọt tinh dầu tuyết tùng vào sản phẫm kem dưỡng da, trộn đều để các nguyên liệu hòa lẫn với nhau sau đó thoa lên da.

Một công thức khác bạn có thể tự làm serum dưỡng da mặt tại nhà như sau: dùng 4 giọt tinh dầu nữ lang, 2 giọt tinh dầu rosemary, 2 giọt tinh dầu lavender và 15ml dầu Jojoba. Cho tất cả vào 1 lọ thủy tinh sẫm màu, trộn đều, sau đó thoa lên mặt mỗi ngày một lần vào buổi tối trước khi ngủ.

5. Tính an toàn của tinh dầu nữ lang và những lưu ý khi sử dụng

Theo Cục Dược phẩm Châu Âu (EMA), nữ lang được coi là tương đối an toàn và dung nạp tốt. Các triệu chứng đường tiêu hóa (ví dụ như buồn nôn, đau bụng) được ghi nhận là các tác dụng không mong muốn khi dùng đường uống. Khi sử dụng ở dạng liệu pháp mùi hương, một số tác dụng phụ có thể ghi nhận như chóng mặt, đau đầu, khô miệng… Vì khả năng gây ngủ của tinh dầu nữ lang, nếu bạn có đang sử dụng đồng thời các thuốc an thần gây ngủ, các thuốc ngủ không kê đơn, nó có thể làm trầm trọng thêm triệu chứng buồn ngủ, nhất là vào ban ngày.

Do còn thiếu dữ liệu về tính an toàn nên tinh dầu nữ lang khuyến cáo không nên sử dụng cho phụ nữ có thai, trẻ em dưới 12 tuổi hoặc phụ nữ cho con bú. Ngoài ra những người có bệnh lý gan nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng vì đã có một số nghiên cứu ghi nhận tác dụng phụ là tăng men gan.

Các hoạt chất trong tinh dầu nữ lang có khả năng ức chế hệ thống men chuyển hóa thuốc ở gan là cytochrome P450 (CYP450). Do đó, về mặt lý thuyết, nó có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của các loại thuốc cũng bị chuyển hóa bởi CYP450, chẳng hạn như các thuốc chống dị ứng, thuốc chống nấm, các thuốc điều trị ung thư và nhóm thuốc statin. Do đó nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi quyết định sử dụng để tránh tác dụng phụ có thể xảy ra.

Mặc dù các thực phẩm bổ sung chứa tinh dầu chiết xuất từ cây nữ lang trên thị trường dùng đường uống với các liều lượng khác nhau. Tuy nhiên không khuyến cáo việc sử dụng tinh dầu nữ lang ở dạng uống mà chỉ nên sử dụng ở dạng liệu pháp mùi hương hoặc dùng ngoài trên da vì có thể có lẫn một số tạp chất có trong tinh dầu không phù hợp cho việc dùng đường uống.

Bạn nên bảo quản tinh dầu nữ lang trong lọ có nắp đậy kín và ở những nơi tránh ánh nắng trực tiếp để không bị ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Đồng thời cũng cần nhớ rằng để xa tầm tay của trẻ em và lựa chọn mua sản phẩm tinh dầu nữ lang từ các nhà sản xuất và phân phối uy tín để thu được chất lượng tốt nhất.

6. Các chứng chỉ/chứng nhận

• GC/MS Test.
• Food Safety and Standards Authority of India
• GMP
• Halal
• ISO 9001: 2015

Tài liệu tham khảo

1. Lunz, K., & Stappen, I. (2021). Back to the Roots-An Overview of the Chemical Composition and Bioactivity of Selected Root-Essential Oils. Molecules (Basel, Switzerland), 26(11), 3155. https://doi.org/10.3390/molecules26113155.
2. Wang H. X., Liu H., Moore M. J., Landrein S., Liu B., Zhu Z. H. & Wang H. F., 2020. Plastid phylogenomic insights into the evolution of the Caprifoliaceae s.l. (Dipsacales). Molec. Phyl. Evol. 142:106641. doi:10.1016/j.ympev.2019.106641.
3. Wang, J., Zhao, J., Liu, H., Zhou, L., Liu, Z., Wang, J., Han, J., Yu, Z., & Yang, F. (2010). Chemical analysis and biological activity of the essential oils of two valerianaceous species from China: Nardostachys chinensis and Valeriana officinalis. Molecules (Basel, Switzerland), 15(9), 6411–6422. https://doi.org/10.3390/molecules15096411.
4. Chen, H. W., Wei, B. J., He, X. H., Liu, Y., & Wang, J. (2015). Chemical Components and Cardiovascular Activities of Valeriana spp. Evidence-based complementary and alternative medicine : eCAM, 2015, 947619. https://doi.org/10.1155/2015/947619.
5. Nandhini, S., K. B. Narayanan, and K. Ilango. “Valeriana Officinalis: A Review Of Its Traditional Uses, Phytochemistry And Pharmacology”. Asian Journal of Pharmaceutical and Clinical Research, vol. 11, no. 1, Jan. 2018, pp. 36-41, doi:10.22159/ajpcr.2018.v11i1.22588.