Tinh dầu Labdanum

Tinh dầu labdanum là một loại tinh dầu có vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực như y học, chế tạo nước hoa, công nghiệp thực phẩm… Với mùi hương ấm, ngọt, mạnh đặc trưng, tinh dầu labdanum ngày nay rất được ưa chuộng trong các sản phẩm nước hoa của hiều hãng nước hoa khác nhau. Tinh dầu labdanum được điều chế từ một loài thực vật có hoa ở vùng Địa Trung Hải có tên khoa học là Cistus ladanifer. Bài viết dưới đây Kobi sẽ cung cấp cho quý độc giả có một cái nhìn tổng quan về loại tinh dầu đặc biệt này.

1. Nguồn gốc của tinh dầu labdanum

Cistus ladanifer là một loài cây bụi thường xanh lâu năm có hương thơm, còn được gọi với một số tên khác như rockrose, labdanum, esteva (Bồ Đào Nha) hay Jara (Tây Ban Nha); thuộc họ Nham mân khôi hay còn được biết đến với tên là Hoa hồng đá (danh pháp khoa học là Cistaceae). Họ Nham mân khôi có 8 chi với khoảng 180 loài, trong đó có đến 5 chi là loài bản địa của vùng Địa trung hải (Cistus, Fumara, Halimium, Helianthemum, và Tuberaria).

Các cây thuộc họ Nham mân khôi có lợi ích sinh học cao với khả năng quần cư nhanh chóng ở các vùng đất bị cháy hay cằn cỗi cũng như phục hồi những khu vực bị ô nhiễm kim loại nặng, tương tác cộng sinh với thực vật bản địa. Citus ladanifer có khả năng tiết ra nhựa (resin), được gọi là labdanum, chứa rất nhiều các hoạt chất hóa học và hiện nay được sản xuất chủ yếu ở các quốc gia như Pháp, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.

Với hương thơm đặc trưng, nó hiện được ứng dụng chủ yếu trong ngành công nghiệp nước hoa với công dụng nhằm cố định mùi hương. Ở Tây Ban Nha, labdanum còn được xuất khẩu sang một số nước Ả Rập để sử dụng làm nhang thơm. Ngoài ra, một số hợp chất hóa học có trong labdanum còn là những chất thay thế quan trọng cho Long diên hương (ambergris), một nguyên liệu quý hiếm thu được từ loài cá nhà táng, và cung cấp nguyên liệu cho sản xuất hổ phách tổng hợp. Tinh dầu là một sản phẩm quan trọng thu được từ loài thực vật này, mặc dù sản lượng tinh dầu có trong cây rất thấp (chỉ khoảng 0.1%) nhưng nó có tiềm năng trong lĩnh vực y tế, các ngành công nghiệp mỹ phẩm và thực phẩm.

Cistus ladanifer là một loài thực vật bản địa rất phổ biến và mọc hoang của vùng Địa trung hải (Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, phía nam nước Pháp, phía Bắc của Morocco). Một cây C. ladanifer trưởng thành có thể cao đến 2 mét, với hệ thống rễ cây và cành dày đặc. Cây mọc thẳng, lá sắp xếp theo dạng mọc đối hình chữ thập với màu xanh lục hình mũi mác, mặt trên sáng bóng và mặt dưới phủ một lớp màng trắng. Cuống hoa ngắn (5 – 16cm) được bao phủ bởi các lông màu vàng nhạt. Hoa mau tàn, nở vào buổi sáng, có màu trắng hoặc tím hồng với từ 3 – 5 cánh hoa. Vòi nhụy không cuống và được bao quanh bởi một số lượng lớn nhị hoa không bằng nhau (>100 nhị). Điểm đặc biệt là cây chỉ ra hoa khi đạt từ 3 – 4 năm tuổi. Quả dạng quả nang, mỗi quả có từ 5 – 12 hạt. Một đặc điểm để phân biệt C. ladanifer với các loài khác trong chi Nham mân khôi là khả năng chế tiết ra nhựa thơm dính, gọi là labdanum, chiếm hơn 10% trọng lượng của cây khô hoặc 2 – 3.5% từ cây tươi, tiết ra từ các phần phụ bài tiết (trichomes) ở lá và phần thân quang hợp của cây. Lá non sản xuất nhựa nhiều hơn lá trưởng thành, và việc sản xuất nhiều nhất khi nhiệt độ gia tăng (mùa hè). Vai trò của labdanum đối với cây là giúp chúng tự điều hòa và bảo vệ khỏi các yếu tố bất lợi của môi trường như khô hạn và tia UV. Để thu hoạch nhựa cây người ta thường cắt các cành mềm và lá để nhựa cây chảy ra, thường tiến hành vào khoảng từ tháng bảy đến tháng tám.

2. Đặc điểm và thành phần hóa học có trong tinh dầu labdanum

Sản lượng tinh dầu thu được cao nhất khi cây đạt từ 1 – 2 năm tuổi. Người ta có thể điều chế tinh dầu labdanum từ lá và cành non của cây bằng phương pháp truyền thống như chưng cất lôi cuốn hơi nước đến các phương pháp hiện đại khác như chưng cất với dung môi hoặc chiết xuất siêu tới hạn bằng CO₂. Một số sản phẩm tinh dầu labdanum thương mại trên thị trường hiện tại được điều chế bằng cách chưng cất hơi nước từ nhựa labdanum, sản phẩm thu được có màu vàng đậm hoặc nâu đậm, hơi nhớt. Người ta đã tìm thấy có ít nhất 68 hoạt chất hóa học có trong tinh dầu labdanum khi chiết xuất từ lá và thân, trong đó các Mono- và sesquiterpene hydrocarbon chiếm phần lớn trong tổng thành phần tinh dầu, chủ yếu là camphene (12.1%), α-pinene (5.0%), δ-cadinene (2.3%), tricyclene (2.2%). Các Mono- và sesquiterpene bị oxy hóa cũng chiếm thành phần lớn với viridiflorol (19.4%), bornyl acetate (16.5%), 2,2,6-trimethylcyclohexanone (3.6%) và terpinen-4-ol (4.1%). Trong công nghiệp nước hoa, tinh dầu chất lượng cao phải có hàm lượng monoterpene thấp và giàu các thành phần giống hổ phách. Để đạt được mục đích này, các nhà sản xuất nước hoa thường thực hiện phản ứng tách terpen hoặc chưng cất lại tinh dầu. Do hàm lượng tinh dầu thấp, giá thương mại của tinh dầu labdanum có thể lên đến 400 euro/kg. Sản lượng tinh dầu toàn cầu ước tính trong khoảng 1 – 10 tấn/năm.

3. Tác dụng của tinh dầu labdanum

3.1. Khả năng kháng khuẩn và kháng nấm mạnh

Các công trình nghiên cứu đã chứng minh rằng dịch chiết nước, dịch chiết cồn và tinh dầu của cây Cistus ladanifer có khả năng chống lại nhiều loại vi khuẩn cả gram âm lẫn gram dương thường gây bệnh trên lâm sàng. Chẳng hạn như tụ cầu vàng (kể cả tụ cầu kháng methicillin), liên cầu khuẩn đường ruột (Enterococcus faecalis), Bacillus cereus, phế cầu (Streptococcus pneumoniae), vi khuẩn E. coli, Klebsiella pneumoniae, Campylobacter jejuni, trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa). Không chỉ vậy, tinh dầu labdanum còn có khả năng chống lại một số chủng vi nấm gây bệnh cho người như Aspergillus niger, Mucor racemosus, Candida tropicalis, Candida albicans…

3.2. Hoạt tính chống oxy hóa

Một số chiết xuất từ dịch chiết và tinh dầu của cây C. ladanifer giàu flavonoids, phenolic acid và tannins đã được chứng minh có khả năng chống oxy hóa mạnh thông qua làm đứt gãy các chuỗi điện tử của phản ứng oxy hóa.

3.3. Giãn cơ, giảm co thắt

Dịch chiết từ các cây thuộc chi Cistus nói chung và C. ladanifer nói riêng từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền ở các nước vùng Địa trung hải để điều trị tiêu chảy, loét dạ dày tá tràng cũng như là một thuốc chống co thắt. Các nghiên cứu in vivo cho thấy rằng dịch chiết nước chứa tinh dầu có khả năng giãn cơ trơn đường tiêu hóa, giảm nhu động ruột và có tác dụng giảm đau.

3.4. Khả năng gây độc và ức chế tăng sinh tế bào ung thư

Các nghiên cứu cho thấy dịch chiết từ nhựa labdanum có hiệu quả ức chế các tế bào ung thư phát triển như ung thư biểu mô tế bào gai, ung thư vú, ung thư bạch cầu. Ngoài ra, Labdan- 14-ene-8,13-diol và 13- episclareol cũng cho thấy khả năng ức chế sự tăng sinh đáng kể tế bào ung thư hầu họng ở người và có tác dụng hiệp đồng của 2 hoạt chất trên trong việc chống lại tế bào ung thư biểu mô phế quản của người.

4. Cách sử dụng tinh dầu labdanum

Tinh dầu labdanum được biết đến như một loại tinh dầu giúp giảm căng thẳng, mang lại cảm giác bình tĩnh và thanh thản tâm trí. Mặc dù bằng chứng khoa học còn thiếu nhưng theo kinh nghiệm nó được sử dụng để trẻ hóa làn da, giảm tình trạng lão hóa như cải thiện các nếp nhăn và tăng sự đàn hồi của da. Ngoài ra, trong y học cổ truyền ở các nước vùng Địa trung hải, người ta còn sử dụng tinh dầu labdanum trong việc điều trị các chứng đau bụng kinh, rối loạn kinh nguyệt, các triệu chứng đường tiêu hóa như đầy trướng bụng và buồn nôn.

Để mang lại cảm giác thư giãn giảm căng thẳng mệt mỏi, giúp tăng khả năng tập trung. Bạn có thể sử dụng tinh dầu như liệu pháp mùi hương bằng cách khuếch tán tinh dầu với đèn xông tinh dầu như sau: sử dụng từ 2 – 3 giọt tinh dầu nhỏ vào máy xông tinh dầu và xông khắp phòng ngủ hay phòng làm việc trong thời gian 15 phút. Để nâng cao hiệu quả, bạn có thể kết hợp với tinh dầu cam bergamot, tinh dầu gỗ đàn hương (sandalwood), tinh dầu cây bách xù (juniper), tinh dầu trắc bách diệp (Cypress) với tỉ lệ 1 : 1. Ngoài ra, một cách khác là bạn có thể hòa tinh dầu với dầu vận chuyển với tỉ lệ tinh dầu : dầu vận chuyển là 1 : 10, sau đó thoa lên vùng cổ tay hoặc vùng thái dương hai bên sẽ giúp mang lại cảm giác thư giãn với mùi hương dễ chịu cả ngày.

Để xoa dịu các triệu chứng như đau bụng kinh, đau bụng nói chung, bạn có thể điều chế dầu xoa bóp như sau: sử dụng 50ml dầu Jojoba hòa với 5 giọt tinh dầu labdanum, 2 giọt tinh dầu riềng, 2 giọt tinh dầu đinh hương và 1 giọt tinh dầu bạc hà. Trộn đều sau đó bảo quản trong 1 lọ thủy tinh có nắp đậy kín, mỗi lần sử dụng bạn lấy một lượng vừa đủ sau đó xoa bóp nhẹ nhàng vùng bụng trên và dưới theo chiều kim đồng hồ trong thời gian 15 – 20 phút. Công thức này sẽ giúp làm ấm vùng bụng của bạn, giảm co thắt cơ, giảm đau khá hiệu quả.

Để giúp da tăng sự đàn hồi, giảm nếp nhăn, ngăn ngừa lão hóa bạn cũng có thể sử dụng công thức trên để làm dầu massage cơ thể hoặc đơn giản hơn là thêm từ 1 – 2 giọt tinh dầu vào sản phẩm sữa tắm hay sữa rửa mặt bạn đang sử dụng hàng ngày.

Với đặc tính kháng lại nhiều loại vi khuẩn, bao gồm cả vi khuẩn gây bệnh đường hô hấp. Nếu như bạn đang có các vấn đề về nhiễm khuẩn đường hô hấp như ho khạc đàm, đau họng, nghẹt mũi… Ngoài việc điều trị dùng thuốc, tinh dầu labdanum cũng có thể giúp bạn giảm bớt các triệu chứng khó chịu này bằng cách đơn giản như sau: bạn có thể xông trực tiếp với máy xông tinh dầu với 1 – 2 giọt tinh dầu labdanum hoặc nhỏ từ 4 – 5 giọt tinh dầu vào bồn tắm có chứa nước ấm và ngâm mình trong đó sẽ giúp bạn giảm bớt đáng kể triệu chứng.

Với khả năng kháng nấm tốt, bạn có thể thêm 1 – 2 giọt tinh dầu vào các sản phẩm dầu gội hoặc dầu xả tóc. Việc này sẽ giúp bạn đánh bay gàu, ngăn ngừa gàu quay trở lại, giúp giảm ngứa da đầu và từ đó giúp tóc chắc khỏe hơn.

5. Tính an toàn của tinh dầu labdanum và những lưu ý khi sử dụng

Các nghiên cứu cho thấy tinh dầu labdanum khá an toàn, nó hiện còn được ứng dụng trong ngành công nghiệp thực phẩm để tăng hương vị cho các món ăn. Người ta cũng đã báo cáo hạt của cây Cistus ladanifer có thể ăn được. Tuy nhiên các sản phẩm tinh dầu thương mại hiện chỉ được điều chế chủ yếu cho mục đích sử dụng cho dạng liệu pháp mùi hương (aromatherapy) hay dùng thoa ngoài, do đó không khuyến cáo uống trực tiếp tinh dầu.

Hiện dữ liệu về tính an toàn khi sử dụng lâu dài tinh dầu labdanum trên phụ nữ có thai, phụ nử cho con bú và trẻ em dưới 12 tuổi vẫn còn thiếu. Do đó nếu bạn thuộc các đối tượng trên khuyến cáo nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng tinh dầu này.

Cũng giống như các loại tinh dầu khác, vì một chất lạ cho da, nhất là ở những người có làn da nhạy cảm, có thể xuất hiện các phản ứng như đỏ da, ngứa, kích ứng da hoặc thậm chí gây dị ứng nặng. Do đó khuyến cáo không bao giờ thoa trực tiếp tinh dầu lên da khi chưa pha loãng trong dầu nền và nên thực hiện test da trên các vùng da mỏng như mặt trong cánh tay, mặt trong đùi trước khi thoa lên mặt hay một diện tích lớn hơn để hạn chế tối đa phản ứng bất lợi nghiêm trọng. Nếu như có bất kỳ phản ứng gì xảy ra, bạn cần ngưng sử dụng ngay và tìm đến cơ sở y tế để được xử trí và can thiệp kịp thời.

Bạn cũng cần bảo quản tinh dầu trong lọ thủy tinh sẫm màu và để ở những nơi thoáng mát không có ánh nắng trực tiếp để tránh ảnh hưởng đến chất lượng tinh dầu. Một khi đã mở nắp bạn chỉ nên sử dụng trong thời gian tối đa 2 năm vì thời gian lâu hơn khả năng tinh dầu đã bị oxy hóa và giảm chất lượng. Cũng cần bảo quản ở những nơi tránh xa tầm tay trẻ em để tránh trường hợp trẻ uống phải tinh dầu.

Vì giá thành tinh dầu labdanum tương đối cao, do đó để tránh mua phải hàng giả hoặc hàng kém chất lượng, bạn nên tìm mua các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng từ các công ty hoặc nhà phân phối uy tín.

6. Các chứng chỉ/chứng nhận

• GC/MS Test.
• Food Safety and Standards Authority of India
• GMP
• Halal
• ISO 9001: 2015

Tài liệu tham khảo

1. Mediavilla, I., Blázquez, M. A., Ruiz, A., & Esteban, L. S. (2021). Influence of the Storage of Cistus ladanifer L. Bales from Mechanised Harvesting on the Essential Oil Yield and Qualitative Composition. Molecules (Basel, Switzerland), 26(8), 2379. https://doi.org/10.3390/molecules26082379.
2. Frazão, D. F., Raimundo, J. R., Domingues, J. L., Quintela-Sabarís, C., Gonçalves, J. C., & Delgado, F. (2018). Cistus ladanifer (Cistaceae): a natural resource in Mediterranean-type ecosystems. Planta, 247(2), 289–300. https://doi.org/10.1007/s00425-017-2825-2.
3. Greche, H., Mrabet, N., Zrira, S., Ismaïli-Alaoui, M., Benjilali, B., & Boukir, A. (2009). The Volatiles of the Leaf Oil of Cistus ladaniferL. var.albiflorusand Labdanum Extracts of Moroccan Origin and their Antimicrobial Activities. Journal of Essential Oil Research, 21(2), 166–173. doi:10.1080/10412905.2009.9700140.
4. Papaefthimiou, D., Papanikolaou, A., Falara, V., Givanoudi, S., Kostas, S., & Kanellis, A. K. (2014). Genus Cistus: a model for exploring labdane-type diterpenes’ biosynthesis and a natural source of high value products with biological, aromatic, and pharmacological properties. Frontiers in chemistry, 2, 35. https://doi.org/10.3389/fchem.2014.00035.
5. Mekhfi, H., El Haouari, M., Legssyer, A., Bnouham, M., Aziz, M., Atmani, F., Remmal, A., & Ziyyat, A. (2004). Platelet anti-aggregant property of some Moroccan medicinal plants. Journal of ethnopharmacology, 94(2-3), 317–322. https://doi.org/10.1016/j.jep.2004.06.005.