Tinh dầu Thiên Niên Kiện

Ngày nay, thiên niên kiện là vị thuốc quen thuộc trong đông y nói riêng và y học nói chung. Tuy nhiên, ít ai biết rằng, tinh dầu chiết xuất từ thảo dược này cũng đem đến những lợi ích bất ngờ cho sức khỏe con người. Đặc biệt, dù được sử dụng với nhiều cách thức khác nhau, nhưng chiết xuất này luôn có chỗ đứng vững chắc và được người tiêu dùng ưa chuộng. Sau đây, hãy cùng Kobi khám phá những điều kỳ diệu mà tinh dầu thiên niên kiện đem đến nhé.

1. Tổng quan về thiên niên kiện

1.1 Thông tin chung

Thiên niên kiện nhóm thực vật thuộc chi Thiên niên kiện (Homalomena), họ Ráy (Araceae). Theo tài liệu, hiện nay, quần thể loài đa dạng với khoảng 100 loài, phân bố khắp thế giới như Đông Nam Á, Nam Thái Bình Dương, Nam Mỹ…Ở Việt Nam, hiện nay có khoảng 6-8 loài, phân bố chủ yếu dưới tán rừng, ven suối, nơi ẩm…với tên gọi khác nhau như sơn thục, bao kim, sơn phục,…Trong đó nổi bật 4 loài thường được dùng làm vị thuốc như:

• Homalomena occulta: phân bố rộng và phổ biến nhất không chỉ ở nước ta mà còn trên thế giới.
• Homalomena gigantea;
• Homalomena pierreana;
• Homalomena cochinchinensis;

1.2 Đặc điểm sinh trưởng

• Là cây thuốc quý của Việt Nam, với trữ lượng phong phú;
• Thuộc loại thực vật ưa ẩm, ưa bóng điển hình, thường mọc thành đám;
• Chúng có khả năng sinh trưởng và phát triển mạnh trong mùa mưa ẩm;
• Có khả năng sinh chồi gốc khỏe và ra hoa quả hằng năm;
• Thường tái sinh bằng hạt hoặc các đoạn thân rễ;

1.3 Mô tả thực vật

Cây thiên niên kiện thuộc nhóm thực vật thân thảo, kích thước to, thân rễ dài và có nhiều đốt. Khi bẻ ra sẽ có những xơ cứng và tỏa ra mùi thơm đặc trưng;

Lá mọc tập trung ở đầu thân rễ, kích thước có thể dài 30cm, rộng 18cm, gốc hình tim sâu, đầu nhọn, mép nguyên;

Cuống lá dài khoảng 27-50cm, gốc cuống phình và xòe ra chiếm 1/3 cuống tính từ dưới lên;

Hoa mọc thành cụm bông mo màu xanh lục nhạt, mỗi khóm có khoảng 3-4 bông mo; Phần mang hoa cái hình bầu dục, có chiều dài bằng một nửa phần mang hoa đực.

Quả mọng, hình thuôn; bên trong chưa nhiều hạt có vân.

2. Đôi nét về tinh dầu thiên niên kiện

2.1 Đặc tính chung của tinh dầu thiên niên kiện

Tinh dầu thiên niên kiện (Homalomena occulta essential oil) được chiết xuất từ thân rễ của thực vật cùng tên. Thông qua quá trình sản xuất (chưng cất hơi nước là chủ yếu) thu được dung dịch có màu vàng nhạt, nhẹ hơn nước. Ngoài ra, điểm đặc biệt của chiết xuất đến từ mùi thơm cay nồng, ấm đặc trưng của thảo dược. Cho đến nay, tinh dầu này được ứng dụng rộng rãi trong đa dạng lĩnh vực đời sống như chăm sóc sức khỏe, trị liệu bệnh lý, mỹ phẩm…

Bảo quản:

• Khuyến khích thận trọng chứa tinh dầu thiên niên kiện trong vật chứa thủy tinh tối màu. Nhằm kéo dài thời hạn sử dụng và độ tươi tối đa nên đậy kín lọ sau mỗi lần dùng.
• Hạn chế để ánh sáng mặt trời chiếu vào sản phẩm và tránh xa tầm tay với của trẻ nhỏ.
• Trong thời gian dùng, nếu tinh dầu thiên niên kiện có mùi lạ, biến chất thì nên ngừng tiếp xúc.

2.2 Các hoạt chất giá trị của tinh dầu thiên niên kiện

Tùy theo các yếu tố về địa lý, giống loài, phương thức canh tác, thu hoạch…khác nhau mà có thể có sự thay đổi đôi chút về thành phần của tinh dầu thiên niên kiện. Hay có thể nói rằng, nguồn gen và điều kiện sinh thái có tác động đến quá trình sinh chuyển hóa, tổng hợp và tích lũy tinh dầu ở trong thực vật.

 2.2.1 Các hoạt chất chính

• α-pinen, β-pinen, limonene, linalool, α-terpineol, nerol, myrcenol, eugenol…(Rue Hakai và cộng sự, 1982).
• Linalool (62,5%), terpen-4-ol (7,1%), δ-cadinen (5,6%), α-cadinol (3,7%)…(theo Policegoudra R.S. và cộng sự, 2012).
• Linalool (58,3%), terpinen-4-ol (16,7%), α-terpineol (1,8%)…(theo V. S. Rana và cộng sự, 2010)
• Loài thiên niên kiện (Homalomena occulta) phân bố ở Vườn Quốc Gia Pù Mát (Việt Nam):
  • Monotecpen có hàm lượng 25,1% (16,1% là monotecpen hydrocacbon và 9,0% là monoterpen chứa oxy);
  • Sesquiterpene (47,1%) với sesquiterpene chứa oxy chiếm 34,3% và sesquiterpene hydrocacbon là 12,8%;
  • Các chất thơm chiếm 16,3%: α-bisabolol (22,8%), benzyl benzoat (11,4%), linalool (8,6%)…

2.2.2 Một số hoạt chất nổi bật

• Linalool: hoạt chất có mùi đặc trưng, không màu, xuất hiện phổ biến trong các tinh dầu khác nhau. Thành phần được xem là yếu tố chính góp phần tạo hương thơm cũng như lợi ích cho sức khỏe.
• α-bisabolol: về mặt hóa học đây là một loại cồn sesquiterpenoid đơn vòng không bão hòa. Chúng đóng góp trách nhiệm một phần cho các hiệu ứng chống viêm của tinh dầu.
• Nhóm tecpen là tên gọi nhóm hydrocacbon không no thường có công thức chung là (C₅H₈)n (n ≥ 2 ), thường gặp trong giới thực vật. Nhóm hoạt chất này có nhiều trong tinh dầu thảo mộc như trong dầu thông, sả, quế, chanh, cam…
• Pinen: là hoạt chất có công thức hóa học tồn tại ở 2 dạng α và β. Bên cạnh đó, hoạt chất này đem lại những hiệu quả đáng kể trong việc kháng viêm, sát trùng
• Limonene: được nghiên cứu báo cáo là hoạt động như chất chống viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa mạnh mẽ…

3. Lợi ích của tinh dầu thiên niên kiện đối với sức khỏe

3.1 Thiên niên kiện trong y học dân gian

Theo đông y, thiên niên kiện có vị đắng, cay, mùi thơm, tính ấm và quy kinh Can, Thận. Các tài liệu ghi chép đa dạng tác dụng như trừ phong thấp, mạnh gân xương…dùng chữa thấp khớp, xương khớp, lưng đau nhức, chân tay tê mỏi,…

Trong dân gian, vị thuốc thiên niên kiện (Homalomena occulta) được sử dụng trong một số bệnh lý và mang lại hiệu quả tích cực. Có thể kể đến như bệnh dạ dày, viêm khớp dạng thấp, cũng như làm thuốc chống viêm và thuốc bổ (Võ Văn Chi, 2012).

3.2 Chống oxy hóa

Sự thay đổi của môi trường khí hậu ô nhiễm, khói bụi…đe dọa đến sức khỏe con người. Do đó, các chất chống oxy hóa có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ bảo vệ cơ thể chống lại trước sự tấn công của các gốc tự do và nguy cơ bệnh lý. May mắn, nhiều nghiên cứu đánh giá khả quan về khả năng chống oxy hóa của dầu thiên niên kiện. Điều này được giải thích là có liên quan đáng kể đến lượng phenolic và flavonoid của chúng.

3.3 Kháng nấm

Bước đầu, có dữ liệu ghi nhận tín hiệu khả quan của tinh dầu thiên niên kiện trong việc chống lại sự phát triển của nấm. Những loại nấm được báo cáo gồm Trichophyton rubrum, Trichophyton mentagrophytes, Microsporum fulvum, Microsporum gypseum, Trichosporon beigelii và Candida albicans. Thế nhưng, cần những nghiên cứu thực nghiệm lớn hơn để đưa ra các số liệu cụ thể và rõ ràng về cơ chế, phương thức ứng dụng, liều dùng…của lợi ích trên.

3.4 Kháng khuẩn

Các hợp chất thuộc nhóm sesquiterpene có trong tinh dầu thiên niên kiện được nhận định là có tính kháng khuẩn ở mức độ yếu. Cụ thể, các nhà khoa học bước đầu nghiên cứu rằng chiết xuất từ thảo dược này có thể ức chế sự phát triển của vi khuẩn Pseudomonas stutzer. Hi vọng trong tương lai, khía cạnh nghiên cứu này sẽ được phát triển hơn nữa.

3.5 Giảm đau

Từ xa xưa, kinh nghiệm dân gian đã biết sử dụng chiết xuất từ dược liệu thiên niên kiện trong các sản phẩm điều trị đau nhưng xương khớp, tê mỏi cơ thể…dưới nhiều dạng như thuốc thang, dạng viên, dạng dầu/cồn xoa bóp, rượu…Ví dụ như theo nghiên cứu của Đại học Y Dược Hà Nội với đề tài “Đánh giá tác dụng của chế phẩm Cốt Thoái Vương trong hỗ trợ điều trị bệnh nhân gây đau thần kinh tọa” mà thiên niên kiện là một trong thành phần chính, kết quả thu được là bệnh nhân nhanh chóng thoát khỏi những cơn đau, tăng cường lưu thông máu, nuôi dưỡng đến các đốt sống đĩa đệm.

Ngoài ra, bạn có thể sử dụng hỗn hợp gồm dầu nền cùng tinh dầu này để xoa bóp hay massage tại các khu vực cơ thể đang bị khó chịu bởi nhức mỏi, căng cơ, đau khớp…Hiệu quả mang lại là sự cộng hưởng của các thao kỹ thuật trị liệu và hoạt chất giá trị từ tinh dầu sẽ được đưa vào sâu cơ thể, hỗ trợ phục hồi tổn thương.

3.6 Liệu pháp hương thơm

Tương tự như các loại tinh dầu bay hơi khác, không có gì ngạc nhiên khi tinh dầu thiên niên kiện tạo ấn tượng mạnh mẽ đối với người tiêu dùng. Nếu yêu thích hương thơm đặc trưng từ thảo mộc, bạn chắc chắn sẽ hài lòng với mùi hương này. Một số người nhận định chúng có thể hỗ trợ cân bằng cảm xúc, cải thiện trạng thái mệt mỏi. Đồng thời còn mang đến năng lượng tích cực và thúc đẩy giấc ngủ ngon hơn.

3.7 Xua đuổi côn trùng

Trong thực tế, một số ý kiến cũng cho rằng, các thành phần có trong tinh dầu thiên niên kiện có thể hỗ trợ xua đuổi côn trùng, sâu bọ, tẩy đi mùi ẩm mốc trong nhà. Điều này giúp giữ cho môi trường sống sạch sẽ và thanh lọc không khí cho không gian sống. Tuy nhiên, lợi ích này vẫn cần được chứng minh thêm để làm rõ hơn về cơ chế.

4. Cách sử dụng tinh dầu thiên niên kiện hiệu quả

Dựa vào nhu cầu khác nhau mà bạn có thể linh hoạt sử dụng tinh dầu thiên niên kiện:

• Khuếch tán: Cách thức này sẽ tạo nên không gian tràn ngập hương thơm từ vị thuốc thiên niên kiện. Để gia tăng hiệu quả ở khu vực rộng lớn, bạn cần sử dụng dụng cụ hỗ trợ như đèn xông hoặc máy khuếch tán tinh dầu. Cho khoảng 3-5 giọt tinh dầu thiên niên kiện vào thiết bị tỏa hương, sau đó bạn chỉ cần tận hưởng và thư giãn tinh thần. Ngoài ra, phương pháp còn có thể giúp loại bỏ mùi ẩm mốc, khó chịu do thời tiết gây ra.
• Dùng tại chỗ:
  • Pha trộn hỗn hợp dung dịch gồm dầu nền (jojoba, dầu dừa, hạnh nhân, argan…) với tinh dầu thiên niên kiện, tỷ lệ khoảng 9:1;
  • Áp dụng kỹ thuật massage, xoa bóp bấm huyệt trực tiếp lên vùng da, cơ, xương khớp bị nhức mỏi như lưng, gối, vai, tay chân…
  • Ngoài ra, tinh dầu thiên niên kiện còn là thành phần nguyên liệu trong các sản phẩm cồn hay dầu xoa bóp đông y khác.
• Nhỏ vài giọt tinh dầu thiên niên kiện (3-10 giọt) hòa tan với nước tắm, nước ngâm chân…để thư giãn, kích thích tuần hoàn máu lưu thông…
• Xịt/nhỏ ít tinh dầu vào vật dụng xung quanh nhà để lưu giữ mùi hương đặc trưng này. Ví dụ gối, túi vải, quần áo, khăn…

5. Điều cần lưu ý khi sử dụng tinh dầu thiên niên kiện

5.1 Một số đối tượng cần lưu ý

Chúng tôi khuyến khích người tiêu dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng tinh dầu thiên niên kiện trên những đối tượng có tình trạng sức khỏe đặc biệt nhạy cảm. Chẳng hạn như:

• Phụ nữ đang có thai và cho con bú khuyến cáo không nên dùng tinh dầu thiên niên kiện. Bởi lo ngại về các rủi ro tiềm ẩn chưa được báo cáo cụ thể.
• Trẻ em nhỏ tuổi cũng không được khuyến nghị sử dụng tinh dầu thiên niên kiện. Bởi các nghiên cứu và báo cáo vẫn chưa hoàn thiện rõ ràng và chi tiết.
• Ngoài ra, nếu bạn từng có tiền sử dị ứng với thành phần trong tinh dầu thiên niên kiện thì đây cũng không phải là mùi hương dành cho bạn.

5.2 Lưu ý khác khi sử dụng

Chú ý trong quá trình sử dụng tinh dầu dù bằng bất cứ cách thức nào các chuyên gia cũng khuyến khích pha loãng với dầu nền như dầu argan, dầu dừa, dầu jojoba, dầu oliu…

Không uống tinh dầu thiên niên kiện trực tiếp cũng như hạn chế lạm dụng chiết xuất này lâu dài.

Với một số đối tượng, có thể xảy ra tình trạng phản ứng bất lợi ở những vị trí nhạy cảm như niêm mạc, mắt, mũi trong…do đó nên tránh tiếp xúc trực tiếp dung dịch tinh dầu ở các khu vực này. Nếu bị dây dính vào hãy dùng nước mát để rửa sạch và theo dõi cẩn thận sức khỏe. Khi các dấu hiệu bất thường không thuyên giảm mà nặng nề hơn cần đến gặp bác sĩ để có hướng xử lý kịp thời.

Bất cứ sản phẩm mới dùng nào, nên kiểm tra thử chúng trên vùng da nhỏ trước sẽ giúp bạn hạn chế được tình trạng dị ứng. Chú ý, trong quá trình dùng chế phẩm, nếu có vấn đề bất thường như nôn ói, choáng, nhức đầu…hãy ngừng sử dụng ngay lập tức.

6. Tổng kết

Dù là vị thuốc y học cổ truyền lâu đời tuy nhiên đến hiện tại các dữ liệu về nghiên cứu khoa học của tinh dầu thiên niên kiện vẫn còn hạn chế. Thế nhưng, đa số ý kiến đều đồng tình về hiệu quả của chiết xuất này và những tác động tích cực của chúng đến sức khỏe con người. Hi vọng chế phẩm từ tinh dầu thiên niên kiện sẽ được ứng dụng phổ biến hơn trong cuộc sống. Mời bạn ghé thăm Kobi để trải nghiệm nhiều hơn về kho tàng tinh dầu thiên nhiên nhé.

Tài liệu tham khảo

1. Antioxidant activity and chemical constituents of essential oil and extracts of Rhizoma Homalomena https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0308814610011027
2. Thành phần hóa học tinh dầu Thiên niên kiện (Homalomena occulta (Lour.) Schott ở vườn quốc gia Pù Mát, Nghệ An https://tracuuduoclieu.vn/thanh-phan-hoa-hoc-tinh-dau-thien-nien-kien-homalomena-occulata-lour-schott-o-vuon-quoc-gia-pu-mat-nghe-an.html
3. Đỗ Huy Bích và cộng sự (2006). Phần 1, Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt nam tập 2, NXB Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội