Tinh dầu Rau Ngổ

Rau ngổ thường được sử dụng như một loại gia vị và dược liệu đặc trưng ở Đông Nam Á. Tuy nhiên, ít ai biết rằng, tinh dầu chiết xuất từ rau ngổ cũng mang đến tiềm năng và lợi ích bất ngờ đối với sức khỏe con người. Sau đây, Kobi mời bạn cùng khám phá những thú vị mà tinh dầu rau ngổ mang đến nhé.

1. Tổng quan về rau ngổ

1.1 Thông tin chung

Rau ngổ (Limnophila aromatica hay Limnophila gratissima) là thực vật thuộc chi Limnophila, nằm trong họ Hoa mõm chó (Scrophulariaceae). Theo tài liệu ghi chép, loài này có thể bắt nguồn từ khu vực Đông Nam Á. Ngày nay, quần thể loài dần đa dạng hơn, phân bố tự nhiên rải rác khắp thế giới như châu Phi, châu Đại Dương, châu Á…Đặc biệt, đây là rau gia vị nổi bật ở các nước châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia,…

Hiện tại, ở Việt Nam, có khoảng 15 loài thực vật này được tìm thấy trong tự nhiên. Chúng có thể tự mọc hoang dại hoặc được gieo trồng ở nhiều vùng miền cả nước. Thông thường, mục đích chính là làm rau gia vị cho món ăn, với các tên gọi khác như rau om, ngò om, rau ngổ, ngổ ăn…Tuy nhiên, nhiều nhà sản xuất cũng đã ứng dụng chiết xuất này trong ngành hương liệu, mùi hương…

1.2 Đặc điểm sinh trưởng

Thực tế, rau ngổ là cây ưa mọc trên đất sình lầy, ưa sáng và có thể hơi chịu bóng. Ngày nay, ta dễ dàng bắt gặp thực vật này mọc hoang hoặc được trồng trong vườn nhà, bờ ruộng…

Cây ra hoa quả hằng năm và có phương thức tái sinh tự nhiên bằng hạt hoặc thân bò. Nếu bị ngắt ngọn hay cắt toàn thân, phần gốc còn lại có thể tái sinh chồi non mạnh mẽ. Chồi sẽ mọc ra ở phần kẽ lá rồi sinh trưởng và phát triển với tốc độ nhanh chóng. Do đó, mỗi năm, người ta có thể thu hái nhiều lần trên cùng một cá thể.

1.3 Mô tả thực vật rau ngổ

Thuộc thực vật thân thảo, có chiều cao trung bình 20-30cm và rễ dạng chùm. Phần thân ngầm bén rễ ở các mấu. Còn phần thân đứng ở trên, hình trụ, bề mặt nhẵn và có khía dọc.

Lá mọc vòng 3-5 cái/vòng, đôi khi những lá gần ngọn mọc đối. Phiến lá dạng hình mác thuôn, kích thước dài 2-3cm, rộng 0,4-0,6cm, đầu nhọn, quanh mép có răng cưa, nông. Bề mặt nhẵn, gân giữa lồi rõ và cuống rất ngắn.

Hoa màu trắng, mọc đơn độc ở kẽ lá gần ngọn và cuống dài khoảng 1cm. Đài hoa hình chuông, tràng hoa dài gấp đôi đài, có ống ngắn chia 2 môi. Phần quả dạng nang, hình trứng, vỏ ngoài nhẵn.

2. Đôi nét về tinh dầu rau ngổ

2.1 Đặc tính chung của tinh dầu rau ngổ

Tinh dầu rau ngổ (Limnophila aromatica essential oil) được tinh chế từ phần trên mặt đất của cây cùng tên. Bằng phương pháp chiết xuất phổ biến là chưng cất hơi nước, ta thu được dung dịch có kết cấu sánh nhẹ và màu vàng nhạt. Ngoài ra, điểm ấn tượng của tinh dầu chính là sở hữu mùi hương thơm nồng đặc trưng, vị cay.

Bảo quản:

• Thận trọng chứa tinh dầu rau ngổ trong vật chứa thủy tinh kín và tối màu. Chú ý nên đậy nắp chặt sau mỗi lần sử dụng để duy trì độ tươi của sản phẩm.
• Không để ánh sáng mặt trời trực tiếp chiếu vào tinh dầu rau ngổ và tránh xa tầm tay trẻ.
• Trong suốt quá trình sử dụng, nếu tinh dầu này có mùi lạ, biến chất thì nên ngừng tiếp xúc.

2.2 Các hoạt chất giá trị của tinh dầu rau ngổ

Hầu hết các ý kiến đều đồng tình về việc rau ngổ và chiết xuất của chúng chứa đựng các hoạt chất phong phú và mang tính giá trị cao. Thế nhưng, tỷ lệ thành phần sẽ có sự chênh lệch đôi chút tùy vào các yếu tố khác nhau. Ví dụ như nơi canh tác, khí hậu, phương thức thu hoạch, cách thức tinh chế…Trong đó, thành phần cơ bản của tinh dầu này gồm: Z-ocimene, terpinolene, camphor, β-myrcene, limonene, caryophyllene, α-pinene, β- farnesene…

2.3 Một số hoạt chất nổi bật

Z-ocimene: thuộc nhóm các ocimene thường được tìm thấy trong tự nhiên dưới nhiều dạng hỗn hợp khác nhau. Chúng được sử dụng trong liệu pháp mùi hương, với hương thơm thảo mộc ngọt ngào. Ngoài ra, chúng được cho là có tác dụng bảo vệ thực vật và có đặc tính chống nấm.

Camphor (còn được gọi là long não): dược chất tạo cảm giác tươi mát, mùi thơm nồng nàn. Ngoài xuất hiện trong tinh dầu thiên nhiên, chúng còn được ứng dụng trong các thuốc trị bệnh ngoài da. Với công dụng đa dạng như kháng khuẩn, sát trùng, giảm kích ứng, dịu hô hấp…

Limonene: hoạt chất được nghiên cứu có công dụng chống viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa mạnh mẽ…

β-myrcene là một hydrocacbon tự nhiên, thuộc nhóm monoterpenes với mùi hương dễ chịu. Có thể chiết xuất thành phần này từ nhiều loài thực vật khác nhau trong tự nhiên. Đồng thời, đây còn là chất trung gian trong sản xuất nước hoa, hương liệu…

Caryophyllene: hoạt chất chứa trong nhiều loại tinh dầu thiết yếu và tạo mùi hương đặc trưng. Bên cạnh đó, chúng còn mang lại giá trị sinh học phong phú.

α-pinene: thành phần này đem lại những hiệu quả rất đáng kể trong việc sát trùng, chống viêm…

3. Lợi ích của tinh dầu rau ngổ đối với sức khỏe

3.1 Rau ngổ trong Y học dân gian

Từ xa xưa, nền y học dân gian của nhiều quốc gia đã biết sử dụng rau ngổ như vị thuốc thảo dược trị bệnh, bên cạnh dùng là gia vị ẩm thực. Chẳng hạn như:

• Theo Đông y Việt Nam và Trung Hoa, rau ngổ có vị cay, tính mát, tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu thũng, lợi tiểu, giãn cơ,…Bên cạnh đó, một số tác giả còn ghi nhận tiềm năng hỗ trợ điều trị sỏi thận nhờ cơ chế tăng lọc cầu thận và lượng nước tiểu, tạo điều kiện cho sỏi bị tống ra ngoài.
• Ở Malaysia, rau ngổ có thể là thuốc dùng ngoài da, đắp vào chân đau. Ngoài ra, chúng cũng có khả năng thúc đẩy sự thèm ăn và làm loãng đờm để làm sạch chất nhầy từ đường hô hấp.
• Ở Indonesia và một số nước châu Á khác, thực vật này còn là chất sát trùng, chữa bệnh.

3.2 Hỗ trợ hoạt động thần kinh

Cho đến nay, dữ liệu báo cáo về ảnh hưởng của tinh dầu rau ngổ Limnophila aromatica đến các hoạt động của tế bào não dù còn khá khiêm tốn nhưng bước đầu cũng thu được kết quả tích cực. Theo một nghiên cứu thiết kế ngẫu nhiên, nhằm đánh giá tác động của việc hít phải tinh dầu L. aromatica đối với sóng não. Thông qua bản ghi điện não đồ và trạng thái cảm xúc của tình nguyện viên khỏe mạnh ghi nhận, sóng alpha được hình thành và chiếm ưu thế. Nhờ đó mà tạo nên cảm xúc tích cực cùng trạng thái thư giãn và thoải mái cho người dùng. Hơn thế, chúng còn có thể làm tăng khả năng ghi nhớ và óc tưởng tượng, sáng tạo.

3.3 Hiệu quả ức chế vi khuẩn

Một lợi ích bất ngờ đến từ chiết xuất của rau ngổ mà ít ai chú ý đến, chính là tiềm năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn. Trong một báo cáo nhận định, chiết xuất rượu từ rau ngổ thể hiện hiệu quả khả quan trong hoạt động chống lại Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, Staphylococcus pyrogenes…Đây là tín hiệu khả quan trong tương lai, việc ứng dụng rau ngổ nói chung và tinh dầu này nói riêng để phòng ngừa và hỗ trợ các bệnh lý viêm nhiễm.

3.4 Tác động chống oxy hóa tích cực

Gốc tự do thường là yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng tế bào của cơ thể. May mắn thay, nhờ có những chất chống oxy hóa hoạt động tích cực giúp ngăn chặn và làm chậm các quá trình tổn thương sức khỏe. Trong chiết xuất rau ngổ cung cấp dồi dào phytochemical thực vật. Theo đó, các hợp chất này đã được chứng minh trong các mô hình in vitro và in vivo, về khả năng chống oxy hóa cũng như tiềm năng bảo vệ mạch máu đáng kể.

3.5 Có thể hữu ích đối với hệ hô hấp

Dù chưa có nhiều nghiên cứu khoa học chuyên sâu về cơ chế của tinh dầu rau ngổ có tác động như thế nào đối với hệ hô hấp. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm dân gian chúng thực sự mang lại hiệu quả tích cực. Đặc biệt, thông qua liệu pháp hương thơm phổ biến như xông hơi, khuếch tán mà các thành phần có đặc tính sinh học cao của chiết xuất như limonene, pinene, camphor, các monoterpene khác…có thể hỗ trợ thông mũi, làm sạch đường hít thở, loãng đờm…

3.6 Chất khử mùi thiên nhiên và khắc tinh của côn trùng

Tương tự như các tinh dầu bay hơi khác, tinh dầu rau ngổ mang đến hương thơm đặc trưng giúp khử mùi tự nhiên và thanh lọc không khí. Điều này hỗ trợ không gian sống của bạn trong lành hơn. Đồng thời chúng cũng như hạn chế nấm mốc, côn trùng xuất hiện xung quanh khu vực. Nhờ đó mà cuộc sống của bạn sẽ được nâng cao chất lượng, thư thái, dễ chịu hơn.

3.7 Có thể giảm giảm đau, giãn cơ

Hiện nay, tiềm năng giảm đau của rau ngổ vẫn còn chưa được nghiên cứu rõ ràng. Thế nhưng, theo kinh nghiệm dân gian và thực tế, nếu bạn biết kết hợp đúng cách giữa kỹ thuật massage hay xoa bóp bấm huyệt cùng tinh dầu thiên nhiên sẽ mang lại hiệu quả bất ngờ. Quá trình tổng hợp này sẽ hỗ trợ đẩy nhanh các hợp chất chống viêm, giảm đau (limonene, pinene…) vào các mô cơ, giúp phục hồi tổn thương thông qua việc thúc đẩy tuần hoàn nuôi dưỡng, thư giãn cơ xương,…

4. Cách sử dụng tinh dầu rau ngổ hiệu quả

Với đa dạng nhu cầu khác nhau mà bạn có thể linh hoạt sử dụng tinh dầu rau ngổ:

• Quá trình xông hơi và khuếch tán hương thơm: để nâng cao lợi ích trị liệu bạn nên trang bị thêm công cụ như đèn xông tinh dầu, máy khuếch tán…
• Dùng tại chỗ: thêm vài giọt dầu rau ngổ vào nước tắm, dầu nền,…yêu thích của bạn. Sau đó, thực hiện kỹ thuật xoa bóp, massage hỗn hợp trên nhẹ nhàng lên khu vực cần thiết.
• Xông hơi: thêm 2-3 giọt dầu rau ngổ vào dụng cụ, thiết bị xông hơi hiện đại hoặc truyền thống để tiến hành trị liệu. Lúc này, phương pháp hơi nước sẽ giúp bạn điều chỉnh, cân bằng những rối loạn trong cơ thể.
• Xịt một ít tinh dầu rau ngổ vào vật dụng, dụng cụ mà bạn ưa thích để lưu giữ hương thơm lâu dài như túi thơm, quần áo,…

5. Điều cần lưu ý khi sử dụng tinh dầu rau ngổ

Trên những đối tượng đang có tình trạng sức khỏe đặc biệt, khuyến khích tham khảo ý kiến người có chuyên môn trước khi sử dụng tinh dầu rau ngổ. Bởi lẽ, hiện nay, dữ liệu báo cáo về tinh dầu bay hơi nói chung và dầu rau ngổ nói riêng trên những trường hợp này vẫn chưa hoàn thiện, thậm chí có thể xuất hiện rủi ro tiềm ẩn. Có thể kể đến các trường hợp như:

• Phụ nữ có thai và cho con bú không nên dùng tinh dầu này để tránh tác dụng không tốt.
• Trẻ em nhỏ tuổi cũng không được khuyến nghị sử dụng tinh dầu rau ngổ.
• Ngoài ra, người tiền sử dị ứng với thành phần trong chiết xuất rau ngổ cũng không nên sử dụng.

Trong quá trình tiếp xúc với tinh dầu rau ngổ, dù bằng phương thức nào cũng khuyến khích pha loãng với loại dầu nền như dầu jojoba, dầu dừa,…Lưu ý, không uống trực tiếp tinh dầu rau ngổ cũng như tránh lạm dụng chiết xuất này lâu dài.

Theo báo cáo, có thể xảy ra kích ứng ở những vị trí nhạy cảm (niêm mạc, mắt, mũi trong…).Vì vậy, nên hạn chế tiếp xúc trực tiếp các khu vực kể trên. Nếu không may bị dây dính phải hãy dùng nước sạch để rửa và theo dõi tình trạng sức khỏe.

Lợi ích đáng kể của động tác thử tinh dầu trên vùng da nhỏ trước sẽ giúp người tiêu dùng hạn chế được tình trạng kích ứng. Chú ý, khi tiến hành liệu pháp, nếu gặp trạng thái bất thường như nôn ói, choáng, nhức đầu…hãy ngừng sử dụng.

6. Tổng kết

Dù là nguyên liệu ẩm thực độc đáo và quen thuộc trong nền văn hóa của nhiều quốc gia. Thế nhưng, dữ liệu nghiên cứu lâm sàng về lợi ích của tinh dầu rau ngổ vẫn còn hạn chế. Dù vậy, không ai có thể phủ nhận hoàn toàn vai trò và hiệu quả của chiết xuất này đối với tình trạng sức khỏe con người. Hi vọng trong tương lai không xa, sẽ có thêm những khám phá mới mẻ hơn nhằm phát huy tiềm năng vốn có của thực vật. Liên hệ ngay với Kobi để cùng với nhau trải nghiệm kho tàng tinh dầu thiên nhiên tuyệt vời nhé.

Tài liệu tham khảo

1. The Effects of Inhaled Limnophila aromatica Essential Oil on Brain Wave Activities and Emotional States in Healthy Volunteers: a Randomized Crossover Study http://www.rjpharmacognosy.ir/article_113634.html
2. Chemical and Pharmacological Aspects of Limnophila aromatica (Scrophulariaceae): An Overview https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.678.4402&rep=rep1&type=pdf
3. Chemical constituents of essential oils from aerial parts of Adenosma capitatum and Limnophila aromatica https://www.academia.edu/22291261/Chemical_constituents_of_essential_oils_from_aerial_parts_of_Adenosma_capitatum_and_Limnophila_aromatica
4. Antioxidant and vascular protective activities of Cratoxylum formosum, Syzygium gratum and Limnophila aromatica https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17409498/
5. Đỗ Huy Bích và cộng sự. Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt nam, NXB Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội.