Dầu Gấc

Thiên nhiên ưu ái ban tặng cho loài người vô số những thực vật không chỉ thơm ngon mà còn bổ dưỡng cho sức khỏe. Và quả gấc là một trong số đó, chúng dần nhận được sự quan tâm và yêu thích của đông đảo người tiêu dùng. Tuy nhiên, ít ai biết rằng dầu gấc cũng là sản phẩm đem đến giá trị dinh dưỡng và tác động tích cực đến sức khỏe. Qua bài viết sau, Kobi hi vọng sẽ cung cấp thêm cho độc giả nhiều thông tin bổ ích về loại dầu thực vật này nhé.

1. Tổng quan về thực vật

1.1 Thông tin chung

Gấc (Momordica cochinchinensis) là thực vật thuộc chi Momordica L., họ Bí (Cucurbitaceae). Theo tài liệu, quần thể thực vật này đa dạng với khoảng 45 loài trên thế giới. Đa số là cây trồng, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới châu Phi, châu Mỹ, châu Á…Một số quốc gia châu Á nổi bật với các sản phẩm từ gấc như Ấn Độ, Trung Quốc, Lào, Philippine…Tại Việt Nam, gấc được trồng lâu đời khắp nơi trong nhân dân với nhiều tên gọi khác nhau như mộc miết tử, thổ mộc miết, mác khẩu…

1.2 Đặc điểm sinh trưởng và mô tả thực vật

Gấc thuộc thực vật ưa sáng và ưa ẩm. Dây leo to, sống lâu năm và có rễ chắc khỏe. Phần thân cứng nhẵn có cạnh và khía. Hiện nay, ghi nhận phương pháp nhân giống của gấc là bằng hạt hoặc cành giâm;

Lá mọc so le với nhau, mỗi lá có 3-5 thùy, sắc xanh lục sẫm, phía gốc dạng hình tim. Phiến lá có gân 5 hình chân vịt, mép lá nguyên hoặc có chút răng cưa không đều. Độ dài của cuống lá khoảng 2-3cm.

Trên cùng một cây có thể thấy hoa đực và hoa cái mọc riêng rẽ nhau. Trong đó hoa đực mọc ở kẽ lá, tràng hoa 5 cánh, màu trắng hoặc ngà vàng, hình trứng thuôn, có lông dày ở mặt trong. Còn hoa cái có lá bắc nhỏ, bầu xù xì.

Quả gấc có hình bầu dục hoặc hình trứng, phần cuống quả to, chắc. Mặt ngoài có rất nhiều gai nhọn, khi quả chín có màu đỏ. Bên trong chứa hạt dẹt màu đen, xếp thành hàng dọc. Bao quanh có màng bọc màu đỏ, khi bóc màng đỏ này là vỏ hạt màu đen cứng chắc.

1.3 Giá trị dinh dưỡng

Không ai có thể phủ nhận rằng gấc là một nguồn cung cấp chất dinh dưỡng, vitamin và khoáng chất đa dạng và dồi dào. Theo đó, 100g gấc cung cấp 17,4g carbohydrate, 1,6g chất xơ, 2,1g protein, 36mg canxi, 0,3g chất béo…Đặc biệt, loại quả này có hàm lượng carotenoid cao, đặc biệt là lycopene và β-carotene.

2. Đôi nét về dầu gấc

2.1 Đặc tính chung của dầu gấc

Đa số bộ phần trong quả gấc đều chứa lượng dầu nhất định. Trong đó, phổ biến hơn cả là dầu gấc (Gac oil/ Oleum Momordicae) là dầu ép từ màng đỏ bọc xung quanh hạt gấc.

Phương pháp chiết xuất dầu gấc phổ biến gồm:

• Chiết xuất bằng dung môi;
• Ép dầu;

Dung dịch thu được có các đặc tính như:

• Dầu hạt gấc: Chất lỏng màu xanh lục nhạt, nếu để lâu và tiếp xúc với không khí sẽ dần chuyển sang vàng nhạt. Có mùi đặc trưng của thực vật gấc và điểm nóng chảy 28-32^o Một số thành phần giá trị như acid stearic, acid palmitic, acid oleic, acid linoleic, acid ricinoleic,…
• Dầu màng gấc: Chất lỏng sánh, trong màu đỏ máu, mùi thơm ngon đặc biệt, vị béo. Theo Dược điển Việt Nam, dầu màng gấc chứa β-caroten, acid oleic, acid palmitic, acid linoleic, acid stearic,…Thậm chí có ý kiến cho rằng, đây là nguồn nguyên liệu quý cung cấp giàu β-caroten cao hơn dầu cá. Ngoài vitamin A, người ta còn ghi nhận vitamin E cũng là thành phần nổi bật trong dầu.
• Ngoài ra còn đa dạng các chất chống oxy hóa, lycopene,…

Điều thú vị là dù nồng độ β-carotene sẽ giảm dần theo thời gian nhưng nó vẫn ở mức cao sau ba tháng.

2.2 Một số thành phần nổi bật

β-carotene: là tecpen và là tiền chất của vitamin A. Chất này đóng góp trong việc giúp cơ thể phòng tránh được tình trạng thiếu hụt vitamin A, ngăn chặn mù lòa, làm lành mạnh hóa hệ miễn dịch, chống oxy hóa…Theo đó hàm lượng β-carotene trong dầu gấc:

• Cao gấp 1,8 lần so với dầu cá thu;
• Cao hơn 15 lần so với cà rốt;

Acid béo thiết yếu như:

• Acid oleic (còn gọi là omega-9): bổ dưỡng cho da, ngăn chặn nếp nhăn xuất hiện, chống oxy hóa,…
• Acid linoleic (omega-6): dưỡng ẩm cho tóc và da, giảm đau, làm dịu và chữa lành vết thương,…
• Acid palmitic: là acid béo bão hòa phổ biến, đặc tính làm mềm da tóc, ít nhờn dính,…
• Acid stearic: đặc tính làm sạch, loại bỏ bụi bẩn, giúp giữ độ tươi sản phẩm, dưỡng tóc, mềm da…

2.3 Bảo quản

• Dầu gấc có thể được trữ trong ngăn mát tủ lạnh để giữ độ tươi lâu hơn.
• Bên cạnh đó, khi cất giữ ở nhiệt độ phòng, cần lưu ý tránh ánh sáng mặt trời và bụi bẩn ảnh hưởng trực tiếp đến sản phẩm.
• Chú ý đóng chặt nắp lọ chứa dầu gấc sau khi dùng để tránh bị oxy hóa và ôi thiu.

3. Dầu gấc mang lại những lợi ích sức khỏe nổi bật gì?

3.1 Dầu gấc trong y học dân gian

Theo nhiều tài liệu đông y, dầu gấc từ lâu đã được dân gian ghi chép với tính chất vị ngọt, tính bình. Ngoài ra, tác dụng của chúng là bổ dưỡng Tỳ Vị, làm sáng mắt…Như vậy, từ xa xưa, con người đã biết sử dụng dầu gấc trong đa khía cạnh khác nhau. Chúng có thể vừa là nguyên liệu ẩm thực vừa là dược liệu trong lĩnh vực điều trị và bồi bổ sức khỏe.

3.2 Nguồn dinh dưỡng vàng từ thiên nhiên

Chuyên gia đưa ra nhận định rằng, dầu gấc là một trong những “nguồn dinh dưỡng vàng”, đặc biệt là trẻ em. Lý giải cho điều này là bởi:

• Bổ sung dinh dưỡng, đặc biệt là hàm lượng chất béo, vitamin A và vitamin E rất dồi dào. Đây là các thành phần dinh dưỡng có lợi cho khả năng hấp thu của trẻ ốm yếu, còi cọc.
• Ngoài những dưỡng chất kể trên, dầu gấc còn cung cấp phong phú omega 3 và omega 6. Đều là chất dinh dưỡng giúp tăng sức đề kháng và củng cố hệ miễn dịch cho trẻ. Quan trọng hơn cả là chúng sẽ góp phần kích thích trí não bé phát triển toàn diện và thông minh hơn.
• Phương pháp đơn giản và tiện lợi là thêm dầu gấc vào bữa ăn của trẻ như cháo, bột, soup…

3.3 Dầu gấc và Vitamin A

Hiện nay, dù trên thị trường có đa dạng các chế phẩm vitamin A, tuy nhiên viên bổ sung vitamin từ thực phẩm tự nhiên vẫn cần được chú trọng. May mắn thay, dầu gấc là chiết xuất thực vật với thành phần vitamin A vượt trội, độ an toàn cao, dễ dàng được bổ sung vào trong khẩu phần dinh dưỡng hằng ngày. Điều này sẽ mang đến những hiệu quả tích cực cho tình trạng suy dinh dưỡng, thấp còi, nhiễm trùng, sức đề kháng kém…

3.4 Cải thiện thị lực

Trong phạm vi thị giác, vai trò của vitamin A đã được xác định rõ ràng. May mắn rằng, dầu gấc không làm chúng ta thất vọng khi cung cấp đáng kể lượng vitamin A, omega 3, và một số dưỡng chất khác tốt cho mắt.

• Điều này có lợi cho sự duy trì và cải thiện thị lực;
• Ngăn ngừa bệnh đục thủy tinh thể và những vấn đề khác của mắt;
• Theo nghiên cứu của các chuyên gia Đại học California, Mỹ đã phát hiện gấc là loại quả chứa nhiều lutein và zeaxanthin. Đây đều là dưỡng chất bổ sung sức khỏe đôi mắt.
• Hơn thế, β-caroten còn là chất chống oxy hóa giúp:
  • Chống lại gốc tự do gây hại, bảo vệ võng mạc;
  • Tăng sự kết nối của phân tử collagen với nhau;
  • Thúc đẩy lượng oxy và tuần hoàn đến nuôi dưỡng mắt;

3.5 Tiềm năng chống ung thư

Tiềm năng chống ung thư từ gấc và các sản phẩm từ chúng đang được nghiên cứu chi tiết và thu được nhiều kết quả khả quan. Theo đó,

• Lycopen có trong dầu gấc nguyên chất được cho là mang lại tiềm năng phòng và hạn chế sự phát triển của tế bào ung thư.
• Hơn thế, nhờ cung cấp vitamin A, carotene, vitamin E…có thể ngăn chặn những tác nhân có hại gây ung thư.

Điều này không có nghĩa là dầu gấc là thuốc điều trị ung thư, nhưng nhiều minh chứng đưa ra cho thấy dầu này có thể giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh lý nguy hiểm, tăng cường sức đề kháng và hệ miễn dịch.

3.6 Dầu gấc và sức khỏe làn da

Đối với phái đẹp nói riêng, dầu gấc được ưa chuộng và sử dụng phổ biến. Chúng được ứng dụng như nguyên liệu bổ trợ cho sắc đẹp và duy trì sắc xuân. Những công dụng nổi bật như:

• Vitamin A và E giúp làn da căng mịn, hồng hào, dưỡng ẩm…Ngăn ngừa mụn và làm chậm quá trình lão hóa da hiệu quả…
• Hàm lượng β-caroten cao gấp 1,8 lần so với dầu cá thu và 15 lần sao với cà rốt. Điều này giúp cải thiện hệ miễn dịch chống lại tác nhân môi trường gây mụn.
• Chất lycopene trong gấc chứa hoạt tính chống oxy hóa mạnh hơn vitamin E. Chúng góp phần tích cực trong bảo vệ da trước tác động của ánh sáng mặt trời, lão hóa…
• Acid béo omega 3, 6 và rất nhiều nguyên tố vi lượng, làm da có sức đề kháng và khỏe mạnh hơn.
• α-tocopherol có trong dầu gấc làm giảm nồng độ IgE, chất này là tác nhân làm sạm da. Từ đó sẽ “trả lại” màu sắc bình thường cho da, làm sáng da hơn.

3.7 Duy trì tuổi thanh xuân và ngăn ngừa lão hóa

Như những lợi ích cho sức khỏe nói chung và làn da nói riêng đã trình bày ở trên, đã có nhiều đánh giá tích cực về sản phẩm từ gấc trong việc duy trì tuổi thanh xuân. Có thể kể đến như:

• Chúng ức chế quá trình lão hóa thông qua khả năng khuyến khích hoạt động của tế bào có lợi;
• Vitamin và khoáng chất duy trì sự tươi trẻ của làn da;
• Thúc đẩy xây dựng cấu trúc collagen dưới da và ngăn ngừa xuất hiện nếp nhăn;

3.8 Ngăn ngừa các bệnh tim mạch

Việc sử dụng gấc và dầu gấc thường xuyên hỗ trợ ngăn ngừa các bệnh lý tim mạch. Nhờ những chất chống oxy hóa cũng như acid béo có lợi như omega…giúp trái tim khỏe mạnh, giảm lượng cholesterol không mong muốn, bền thành mạch, hạn chế xơ vữa mạch máu…Từ đó chống lại các rủi ro của bệnh lý tim mạch và nâng cao tuổi thọ.

3.9 Góp phần kích thích chiều cao phát triển

Theo Thư Viện Y khoa Hoa Kỳ, β-caroten là một trong vitamin cần thiết đóng góp cho sự tăng trưởng của xương. Bởi vì chất này sẽ được chuyển đổi thành vitamin A, giúp duy trì tốc độ tăng trưởng bình thường và phát triển của hệ thống này. Ngoài ra, việc sử dụng chế phẩm từ gấc sẽ giúp thúc đẩy các cơ chế tổng hợp protein, giúp phát triển và tăng chiều cao cơ thể.

4. Cách sử dụng dầu gấc hiệu quả

4.1 Dùng qua đường tiêu hóa

Những trường hợp cơ thể cần vitamin A như: trẻ con chậm lớn, phụ nữ có thai, bệnh khô mắt, quáng gà, mệt mỏi…Theo đó, với nhu cầu vitamin A khuyến nghị, dầu gấc có thể được dùng với liều 5 giọt/lần, ngày 2 lần, trước 2 bữa ăn chính, tối đa 20 giọt. Riêng trẻ em thì dùng 5-10 giọt/ ngày.

Bên cạnh đó, dầu gấc nhuận tràng, thích hợp cho người bị táo bón. Ngược lại, đối tượng đang bị tiêu lỏng không nên uống dầu gấc.

Một cách dùng đơn giản khác là sử dụng dầu thực vật này trong khẩu phần ăn hằng ngày. Ví dụ thêm 1-2 thìa cà phê dầu gấc vào các món ăn như soup, cháo, bột, canh, xào, dầu trộn salad…

4.2 Dùng ngoài da

Dùng ngoài bôi vào vết thương, khô nứt nẻ để thúc đẩy sự phục hồi nhanh hơn. Liều lượng không cố định.

Hiện nay, trên thị trường xuất hiện phong phú các chế phẩm dầu gấc dưới dạng:

• Viên nang thực phẩm chức năng;
• Dung dịch dầu lỏng;
• …;

5. Điều cần lưu ý khi sử dụng dầu gấc

Dù lành tính và an toàn đối với hầu hết đối tượng, tuy nhiên một số đối tượng sau cần lưu ý khi sử dụng dầu gấc:

• Trẻ nhỏ hoặc phụ nữ đang trong khoảng thời gian mang thai hoặc cho con bú: liều lượng cần được tư vấn bởi các bác sĩ.
• Nếu đối tượng đang tiêu chảy, phân lỏng…cần thận trọng khi dùng dầu gấc bởi chúng có thể làm tăng tình trạng này;
• Người có tiền sử dị ứng với bất kỳ thành phần nào có trong dầu gấc;

Mặc dù có thể chưa từng bị kích ứng, chúng tôi vẫn khuyến khích bạn kiểm tra phản ứng bất thường trước khi sử dụng dầu gấc. Hãy bôi thử bên ngoài tại vùng nhỏ trên da của bạn.

Ưu tiên sản phẩm dầu gấc được phân phối bởi nhà sản xuất uy tín. Điều này sẽ đảm bảo về chất lượng thành phẩm cũng như quy trình sản xuất sẽ được kiểm soát nghiêm ngặt và chặt chẽ hơn.

Nếu có ý định dùng dầu gấc với mục đích trị liệu bệnh lý, hãy tham khảo ý kiến của các bác sĩ chuyên môn trước nhé.

6. Tổng kết

Như vậy, không ai có thể phủ nhận những lợi ích vượt trội mà dầu gấc mang đến cho sức khỏe. Thông qua kinh nghiệm dân gian cũng như bằng chứng khoa học cụ thể, hi vọng trong tương lai dầu thực vật này sẽ càng được yêu thích và ứng dụng rộng rãi hơn. Muốn khám phá thêm các loại tinh dầu thiên nhiên khác, hãy ghé thăm Kobi nhé.

Tài liệu tham khảo

1. A method of preserving and testing the acceptability of gac fruit oil, a good source of beta-carotene and essential fatty acids https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12891827/
2. Research on extraction technology to improve yield and quality of oil from Gac Aril https://healthdocbox.com/121690030-Cholesterol/Research-on-extraction-technology-to-improve-yield-and-quality-of-oil-from-gac-aril-momordica-cochinchinensis-spreng-l.html
3. Gac fruit facts and health benefits https://www.healthbenefitstimes.com/gac-fruit-facts-and-health-benefits/
4. Đỗ Huy Bích và cộng sự. Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt nam, NXB Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội.
5. Đỗ Tất Lợi (2006), Phần 2, Những cây thuốc và vị thuốc VIệt Nam, Nhà xuất bản Y học.